Προβλήματα των ΜΜΕ στη σημερινή Ελλάδα

Δηλαδή

του Μανώλη Χαιρετάκη

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι υπάρχουν σοβαρά προβλήματα σχετικά με τα ΜΜΕ στη σημερινή Ελλάδα. Τα προβλήματα αυτά δεν είναι προφανώς μονοδιάστατα, αρνούμενα να υποκύψουν στο μονοδιάστατο mantra του μονόδρομου. Στο κείμενο που ακολουθεί θα προσπαθήσουμε να δούμε λίγες από αυτές τις διαστάσεις. Ωστόσο ένα είναι βέβαιο: Ο χάρτης των ΜΜΕ στην Ελλάδα έχει αλλάξει σε σημαντικό αλλά και ουσιαστικό βαθμό τα τελευταία χρόνια.

Ο χάρτης των ΜΜΕ στην Ελλάδα

ΜΜΕ	1988	2008
Τηλεοπτικά κανάλια	3	116
Πανελλήνια	3	16
Τοπικά	-	100
Ραδιοφωνικοί σταθμοί	172	1.094
Πανελλήνιοι	4	4
Αθήνας	9	40
Θεσσαλονίκης	9	50
Περιφέρειας	150	1.000
Εφημερίδες	228	620
Πανελλήνιες	28	70
Τοπικές	200	550
Ένθετα εφημερίδων	-	60
Περιοδικά	40	182
Web sites/portals	-	200
ΣΥΝΟΛΟ	443	2.272

Πηγή: Focus-Bari

1.Η διαχρονική εξέλιξη των ελληνικών “συγκροτημάτων” ΜΜΕ

Ας ακολουθήσουμε την κλασική πορεία της ποσοτικοποίησης, στην ποσοτικο-κρατούμενη εποχή μας. Το πρόβλημα με τους αριθμούς είναι ότι δεν επιδέχονται διορθώσεων ή ωραιοποίησεων – εφόσον συγκεντρωθούμε στα βασικά μεγέθη.

Η πορεία μερικών από τα “συγκροτήματα” ΜΜΕ, ως προς τις πωλήσεις και τα κέρδη τους για μια πρόσφατη σειρά ετών, περιγράφεται από τον ακόλουθο Πίνακα(1):

Οι πωλήσεις και τα (καθαρά) κέρδη σε εκατ. ευρώ. Όλα τα ποσά έχουν στρογγυλευθεί προς τα πάνω.

2004

2005

2006

2007

Εταιρεία	Πωλ.	Κέρδη	Πωλ.	Κέρδη	Πωλ.	Κέρδη	Πωλ.	Κέρδη
Αττικές Εκδόσεις	62.4	2.1	69.8	4.9	63.7	–0.7	96.7	4.9
ΔΟΛ	307.7	0.8	296.3	–0.9	276.8	–7.2	282.1	–1.1
Ελ.Τηλ. (Alter)	67.0	10.5	71.1	1.4	85.8	1.6	114.8	2.9
ΙΜΑΚΟ	35.3	–0.7	38.4	0.9	46.0	–1.8	52.8	–0.7
Καθημερινή	96.2	10.4	83.1	3.8	106.0	5.5	133.5	7.8
Λυμπέρης	68.0	1.3	82.8	-	83.1	–2.8	93.7	2.2
Ναυτεμπορική	13.1	2.2	13.6	2.1	14.9	1.7	18.7	2.0
Πήγασος	146.0	1.3	150.2	0.6	192.5	–4.5	197.1	–5.9
Τεγόπουλος	110.4	4.4	109.5	–1.4	124.8	–6.3	113.4	–0.4
Τηλέτυπος	122.8	11.4	137.6	7.1	145.1	8.2	174.8	16.8
ΣΥΝΟΛΟ	1028.9	43.2	1052.4	18.5	1138.7	–6.3	1227.6	28.5

Τα αρνητικά αποτελέσματα υποδηλώνονται με έντονους κόκκινους αριθμούς.

2008

2009

2010

Εταιρεία	Πωλ.	Κέρδη	Πωλ.	Κέρδη	Πωλ.	Κέρδη
Αττικές Εκδόσεις	89.6	2.2	75.0	–1.1	63.7	–2.3
ΔΟΛ	285.0	–8.0	255.8	–18.8	201.1	–46.9
Ελ.Τηλ. (Alter)	143.2	1.9	113.9	–1.7	ΜΔ	ΜΔ
ΙΜΑΚΟ	57.2	0.1	ΜΔ	ΜΔ	ΜΔ	ΜΔ
Καθημερινή	108.5	–6.4	90.7	–2.3	82.4	–6.1
Λυμπέρης	92.9	0.4	ΜΔ	ΜΔ	ΜΔ	ΜΔ
Τεχν. Εκδόσεις	10.1	0.3	8.7	–0.5	ΜΔ	ΜΔ
Ναυτεμπορική	19.2	0.6	17.3	–0.2	14.8	–1.2
Πήγασος	243.5	5.8	227.9	–13.5	162.5	–31.1
Τεγόπουλος	102.1	48.4	79.6	–15.9	60.9	–21.3
Τηλέτυπος	168.9	42.4	139.4	–1.6	112.1	–27.5
ΣΥΝΟΛΟ	1320.2	87.7	1008.3	–55.6	697.5	–136.4

ΜΔ: Μη διαθέσιμα στοιχεία. Τα αρνητικά αποτελέσματα υποδηλώνονται με έντονους κόκκινους αριθμούς.

Η διαχρονική πορεία τόσο των πωλήσεων όσο και των κερδών ακολουθεί μια σταθερά πτωτική πορεία. Το πιθανότερο βέβαια είναι ότι αυτή η πορεία είναι μη αναστρέψιμη, με εμφανές κάτω όριο τον μηδενισμό των αποτελεσμάτων τους. Μια τέτοια καθοδική πορεία σημαίνει πως υπάρχει πρόδηλο πρόβλημα βιωσιμότητας για τα περισσότερα από αυτά τα “συγκροτήματα” ΜΜΕ.

Και σε αξιόλογο βαθμό, η πορεία αυτή οφείλεται στη σαφέστατα καθοδική πορεία των εσόδων τους από τη διαφήμιση, ιδιαίτερα από το έτος 2008 και μετά (2).

2. Η διαχρονική εξέλιξη της διαφημιστικής δαπάνης, 2002–2012

Η διαχρονική εξέλιξη της διαφημιστικής δαπάνης απεικονίζεται στον πίνακα που ακολουθεί :

Διαφημιστική δαπάνη, σε εκατομμύρια ευρώ

Έτος	Εφημ.	Περιοδ.	Εφ.+ Περ. (1)	Ραδιόφ.	TV	Ραδ.+ TV (2)	Σύνολο	+-%	(1):(2)
2002	253	604	857	88	713	801	1658	-	+7.0%
03	303	685	988	99	721	820	1808	+9.0	+20.5%
04	353	803	1156	116	771	887	2943	+13.0	+30.3%
2005	407	886	1293	114	785	899	2192	+7.3	+43.8%
06	452	998	1430	119	794	913	2343	+6.9	+56.6%
07	500	1048	1548	166	942	1108	2656	+13.4	+39.7%
2008	479	1113	1592	215	862	1077	2669	+0.5	+47.8%
09	442	890	1332	166	715	881	2213	–17.0	+51.2%
2010	434	746	1180	124	583	707	1887	–14.7	+66.9%
11	360	580	940	88	566	654	1594	–15.5	+43.7%
12	252	352	608	64	469	533	1141	–28.4	+14.1%

Πηγή: Media Services. Δεν περιλαμβάνεται ο ΦΠΑ και η αμοιβή των διαφημιστικών εταιρειών. Η δαπάνη που απεικονίζεται είναι η τεκμαρτή δαπάνη. Τα ποσά είναι στρογγυλευμένα προς τα πάνω.
Το έτος 2008 σημειώνεται η μικρότερη θετική ποσοστιαία αύξηση (+0.5%) στη συνολική διαφημιστική δαπάνη για όλο το διάστημα 2002–2012. Ταυτόχρονα, για μερικά ΜΜΕ αρχίζει η πτώση των εσόδων τους από τη διαφήμιση, η οποία και μονιμοποιείται από το 2009 και μετά. Για παράδειγμα, η συνολική διαφημιστική δαπάνη του 2012 κινείται στα επίπεδα του 1998, ή είναι λίγο καλύτερα από τα αντίστοιχα του 1994.
Η αρνητική εικόνα των διαφημιστικών εισροών στα ΜΜΕ συνεχίζεται ακάθεκτη και στο πρώτο δίμηνο του 2013:
Διαφημιστική δαπάνη, σε χιλιάδες ευρώ

Μέσο	Ιανουάριος- Φεβρουάριος 2013	Ιανουάριος- Φεβρουάριος 2012	+-%
Εφημερίδες	28.464	34.624	–17.8
Περιοδικά	34.504	56.213	–38.6
Εφημερίδες+Περιοδικά	62.968	90.837	–30.7
Ραδιόφωνο	7.257	9.627	–24.6
Τηλεόραση	67.645	63.607	+6.3
Ραδιόφ. +Τηλεόραση	74.902	73.234	+2.3
ΣΥΝΟΛΟ	137.870	164.071	–16.0

Πηγή: Media Services. Δεν περιλαμβάνεται το ΦΠΑ και η αμοιβή των διαφημιστικών εταιρειών. Η δαπάνη που απεικονίζεται είναι η τεκμαρτή δαπάνη.

Ουσιαστικά, από το 2008 και πέρα αρχίζει μια σταδιακή πορεία αποσύνθεσης και κατάρρευσης της μεγάλης πλειοψηφίας των μέχρι τότε υπαρχόντων ΜΜΕ στην Ελλάδα, που δεν περιορίζεται μόνο στην τηλεόραση (όπως θα δούμε παρακάτω). Αυτό σήμαινε και το τέλος της μεταποίησης φτηνών υλικών και της μεταπώλησής τους (μέσω της διαδικασίας του ΜΜΕ-μεταπρατισμού) στο μέχρι τότε ίσως ηθελημένα ανυποψίαστο κοινό ως Greek Dream. Ασφαλώς, μια τέτοια διαπίστωση δεν οδηγεί κατ’ ανάγκη στον αδίκως φημολογούμενο θάνατο της τηλεόρασης (ή του οποιουδήποτε άλλου ΜΜΕ), αλλά ουσιαστικά – και ξανά – σε μια αλλαγή παραδείγματος, σε εντελώς διαφορετικά περιεχόμενα των ΜΜΕ από αυτά που είχαν συνηθίσει και τα οποία είχαν πείσει πως είναι τα μοναδικά που υπάρχουν στη σφαίρα του περιεχομένου των ΜΜΕ.

Ουσιαστικά, αποσυντέθηκε ανεπίστρεπτα αυτό που είχε οικοδομηθεί στον “αέρα” όλα τα προηγούμενα χρόνια, δηλαδή η “κατασκευή” ενός συμβολικού και φαντασιακού χώρου που διέπλαθε μια πραγματικότητα κατασκευασμένη από τα ΜΜΕ και μέσω των ΜΜΕ και η οποία δεν είχε την παραμικρή απολύτως σχέση με την καθημερινότητα που βιώνουμε από το 2009–2010 και μετά στην Ελλάδα. Η άλλοτε κραταιά πολιτισμική επιρροή στα ευρύτερα στρώματα του πληθυσμού, που υποστηριζόταν από τη συστηματικά προωθούμενη εξατομίκευση, τον ωχαδερφισμό, την απύλωτη τάση για νεοπλουτισμό και μιμητισμό, το lifestyle και διάφορα άλλα σχετικά παραφερνάλια και που υποβασταζόταν από τη (δήθεν) βιομηχανία του “ελεύθερου” χρόνου και της ψευδο-μαζικής κουλτούρας και των παντοίων ΜΜΕ εξαϋλώνεται, κατευθυνόμενη οριστικά προς τα απόβλητα.

3. Ειδικότερα, η εξέλιξη της διαφημιστικής δαπάνης στην τηλεόραση, 2002–2012, και άλλα τινά

Η τηλεόραση ήταν το κυρίως προβεβλημένο ΜΜΕ, ενώ τα περισσότερα διαφημιστικά έσοδα κατευθύνονταν προς τα έντυπα. Αλλά ουσιαστικά (σχεδόν κατ’ αποκλειστικότητα) η τηλεόραση διέθετε ένα ιδιαίτερα διευρυμένο φαντασιακό, στην αντίληψη του μεγάλου κοινού. Μπορούμε να πούμε ότι η τηλεόραση απετέλεσε τον κύριο φορέα ενός διαδεδομένου αλλά ψευδεπίγραφου “εκσυγχρονισμού”, που πορευόταν μαζί με την έμφαση της πλειοψηφίας των τηλεοπτικών σταθμών στην ποσοτική διάσταση – δηλαδή στα ικανοποιητικά έσοδα από τις διαφημιστικές δραστηριότητες και στα τουλάχιστον “ανεκτά” μεγέθη τηλεθέασης – η οποία σε σημαντικό βαθμό εξηγεί τις μακροχρόνιες διενέξεις μερικών σταθμών με την εταιρεία που παρείχε τα ποσοτικά μέτρα της τηλεθέασης.

Όλα τα παραπάνω σε συνδυασμό με τη συστηματική διαγραφή του όποιου είδους σχετιζόταν με το ποιοτικό, εφόσον η ποιοτική διάσταση είχε εκπέσει σε χαμηλότατα επίπεδα στη κλίμακα αξιών της ποσοτικο-κρατούμενης ελληνικής κοινωνίας. Η απεικόνιση των ποσοτικών μεγεθών των διαφημιστικών εισροών στους τηλεοπτικούς σταθμούς δεν μπορούσε παρά να ακολουθήσει τη γενικότερη καθοδική τάση:

Έσοδα των τηλεοπτικών σταθμών από τις διαφημίσεις, σε εκατομμύρια ευρώ

Έτος	2002	03	04	2005	06	07	08	09	2010	11	12
ΕΤ-1	19	17	15	4	7	13	10	8	5	2	6
ΝΕΤ	6	15	21	24	42	41	43	22	22	9	6
ΕΤ-3	2	1	3	-	-	-	-	-	-	-	-
Δημόσια	27	33	39	28	49	54	53	30	27	11	12
Mega (1)	238	193	224	237	234	283	271	226	175	178	153
Ant-1 (2)	221	222	234	232	197	216	168	155	151	162	134
(1) + (2)	459	415	458	469	431	499	439	381	326	340	287
Star	86	101	104	102	116	154	142	119	80	84	79
Alpha	90	106	95	111	135	141	138	104	90	96	89
Alter	41	61	74	71	60	90	89	79	58	33	-
Μακεδ. TV	1	3	2	2	2	2	1	2	2	1	-
Tempo	4	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-
Extra	5	1	-	-	-	-	-	-	-	-	-
Λοιπά	227	272	275	286	313	387	370	304	230	214	168
Ιδιωτικά	686	687	733	755	744	886	809	685	556	554	455
ΣΥΝΟΛΟ	713	720	772	783	793	940	862	715	583	565	467

Πηγή: Media Services. Δεν περιλαμβάνεται ο ΦΠΑ και η αμοιβή των διαφημιστικών εταιρειών. Η δαπάνη που απεικονίζεται είναι η τεκμαρτή δαπάνη. Τα ποσά είναι στρογγυλευμένα. Όπου τα ποσά είναι λιγότερα από 1 εκατ. ευρώ, ή δεν υπάρχουν, υπάρχει παύλα (-). Στα λοιπά περιλαμβάνονται οι αναγραφόμενοι ιδιωτικοί σταθμοί εκτός του Mega και του Ant-1.

Τα έσοδα των δημόσιων τηλεοπτικών σταθμών αποτελούν ένα σχεδόν ασήμαντο ποσοστό της συνολικής διαφημιστικής δαπάνης στην τηλεόραση, και παρ’ όλα αυτά ορισμένοι ιδιωτικοί τηλεοπτικοί σταθμοί ασκούσαν συστηματικές πιέσεις εναντίον τους ώστε να κλείσουν ή να ιδιωτικοποιηθούν (που αποτελεί και ένα προάγγελο της διαφαινόμενης καταβαράθρωσης των δικών τους εσόδων) ενώ τα συνδυασμένα έσοδα του Mega και του Ant-1 από τη διαφήμιση αποτελούν τουλάχιστον το 50% των συνολικών διαφημιστικών εισροών στην τηλεόραση. Και όλα αυτά σε ένα διατηρούμενο κλίμα ανομίας, όπου οι σταθμοί διαρκώς παίρνουν παρατάσεις στις προσωρινές άδειες λειτουργίας τους, έχουν αποφύγει να πληρώσουν τον ήδη θεσμοθετημένο ειδικό φόρο τηλεόρασης, δεν έχουν πληρώσει ποτέ από την έναρξη της λειτουργίας τους για τη χρήση των δημόσιων συχνοτήτων, δεν έχουν συνεισφέρει στο Ελληνικό Κέντρο Κινηματογράφου, όπως ορίζει ο νόμος, και δεν έχουν ποτέ κοινοποιήσει ένα συστηματικό απολογισμό εσόδων και εξόδων, όπως κάνουν αρκετοί σταθμοί πέραν των ελληνικών συνόρων (όπως, π.χ. το ΡΙΚ της Κύπρου).

Η καταβαράθρωση των εσόδων από τη διαφήμιση στους τηλεοπτικούς σταθμούς το 2012 κινείται στα επίπεδα του 1996, και είναι λίγο ανώτερα από τα αντίστοιχα του 1993. Η καθοδική τους πορεία είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα συνεχισθεί (ίσως μετ’ επιτάσεως) και στα χρόνια που έρχονται.

Οι μεταβολές και οι ανακατατάξεις που επέφερε η πλατειά διάδοση της παρακολούθησης της τηλεόρασης ήταν ιδιαίτερα σημαντικές – αρκετές φορές, η μικρή οθόνη ήταν “ο κυριότερος σχεδόν οπτικός κρίκος του ατόμου με τον έξω κόσμο”. Η κύρια μεταλλαγή προς την κατεύθυνση της δημιουργίας μιας τηλεοπτικής “αγοράς” ήταν η συστηματική υποβάθμιση της σημαντικότητας των δημόσιων ηλεκτρονικών ΜΜΕ – απότοκο της απορρύθμισης των ηλεκτρονικών ΜΜΕ.

Με μικρή καθυστέρηση, οι διάφοροι αναγνωρίσιμοι “αστέρες” του τηλεοπτικού πανθέου δημιουργούσαν (και συνεχίζουν να δημιουργούν) προβλήματα, τα οποία μπορούσαν να αποκτήσουν έως και σημαντική ορατότητα, με τις δηλώσεις τους και τις μετακινήσεις τους από σταθμό σε σταθμό. Παράλληλα, η πολιτεία προχωρούσε στην παραγωγή και ψήφιση κανονισμών και διαταγμάτων σχετικών με τη δεοντολογία των ραδιοτηλεοπτικών διαφημίσεων και την άσκηση τηλεοπτικών δραστηριοτήτων, οπωσδήποτε ευθυγραμμιζόμενη με τις κατευθύνσεις που είχαν χαραχθεί από τις Βρυξέλλες, αλλά η εν Ελλάδι εφαρμογή τους μετατέθηκε στις ελληνικές καλένδες.

Η προέλευση των εσόδων για τα νεοεισερχόμενα ηλεκτρονικά ΜΜΕ απετέλεσε έναν από τους πλέον βασικούς παράγοντες διαμόρφωσης του νέου τοπίου – η μετάβαση από το “δημόσιο” προς το “ιδιωτικό” σήμαινε και μια στροφή προς τα έσοδα από διαφημιστικές δραστηριότητες, στον βαθμό που το ανταποδοτικό τέλος παρέμενε μια από τις κύριες πηγές χρηματοδότησης των δημόσιων ραδιοτηλεοπτικών ΜΜΕ.

Η μεγάλη πλειοψηφία των τηλεοπτικών προγραμμάτων διακρίνεται από την έλλειψη (σχεδόν κάθε) πρωτοτυπίας στην πλοκή τους και την αποδέσμευση του περιεχομένου από την πραγματικότητα. Μια τέτοια τάση υποκρύπτει ένα λανθάνοντα, ακόμη άρρητο στόχο: Την τελική κυριαρχία αυτού του είδους περιεχομένου σε όλο το πεδίο του ανθρώπινου ελεύθερου χρόνου. Αυτό είναι απότοκο μιας συνεχούς πορείας μετασχηματισμού της τηλεοπτικής “επικοινωνίας” από τη δημόσια μορφή της προς την κατεύθυνση της εμπορευματικής της μορφής, κατά την οποία η τηλεοπτική επικοινωνία εξυπηρετεί, σε ολοένα εντεινόμενο βαθμό, τις ανάγκες και τις προτεραιότητες της κερδοφορίας του κεφαλαίου.

Η πορεία ενός τέτοιου μετασχηματισμού αποτελεί, την ίδια ακριβώς στιγμή, και μια συνεχή αλληλεπίδραση αυτών των δύο διαφορετικών μεταξύ τους μορφών τηλεοπτικής “επικοινωνίας”, μέσω της οποίας διαμορφώνεται και η συγκυριακά τελική κοινωνική μορφή και χρήση της τηλεόρασης. Ωστόσο, σε αυτή την πορεία μεταβάλλεται η ίδια η επικοινωνιακή σχέση, αποκτώντας μιαν ισχυρή εμπορευματική συνιστώσα, στον βαθμό που η ίδια η πρόθεση για επικοινωνία αποστερείται, βαθμιαία, του ίδιου του στόχου της – της επικοινωνίας.

Η τάση της διόγκωσης του “ιδιωτικού»” στην τηλεόραση επέφερε μεταβολές στον λόγο και στην εικόνα της – στον τρόπο απεύθυνσης προς τους (τηλε)θεατές μέχρι και στη διακόσμηση των χώρων των διαφόρων τηλεοπτικών studio. Αυτό καθίσταται περισσότερο εμφανές εάν εξετάσουμε τις μεταβολές που έχουν επέλθει στα (ούτως αποκαλούμενα) δελτία ειδήσεων.

Η δημόσια τηλεόραση χρησιμοποιούσε – και ακόμη χρησιμοποιεί σε κάποιο βαθμό – ένα πατερναλιστικό τρόπο, τόνο και “περιβάλλον”, η ενημέρωση ήταν “επίσημη”, περιείχε όλα αυτά που “έπρεπε” να πληροφορηθούμε – δηλαδή, τι ήταν το “πρέπον” είχε αποφασισθεί “από τα πάνω”. Ένας “ουδέτερος” παρατηρητής εκφωνούσε τις ειδήσεις με έναν επίσημο τρόπο.

Είναι φανερό πως η έμφαση ήταν στις ειδήσεις και όχι σε μιαν αφήγηση σε συνδυασμό με ένα περιβάλλοντα χώρο – η συνολική ατμόσφαιρα ήταν “επίσημη” – ενείχε δηλαδή μια σαφώς αναγνωρίσιμη “απόσταση”.

Η βαθμιαία μετακύλιση από το τι σημαίνουν προς το πώς εκφέρονται οι ειδήσεις, δημιουργεί την ατμόσφαιρα μιας ημι-ιδιωτικής μορφής επικοινωνίας. Μια τέτοια επικοινωνία απευθύνεται στους (τηλε)θεατές θεωρώντας τους ως μεμονωμένα άτομα και (την ίδια στιγμή) ως καταναλωτές, και όχι ως πολίτες. Το πρόγραμμα τείνει να γίνεται ολοένα και περισσότερο ευχάριστο και λιγότερο ενημερωτικό – υπάγεται δηλαδή και αυτό στην λογική και στην ατμόσφαιρα μιας γενικότερης στροφής προς την εμπορευματοποίηση και τονίζεται περισσότερο αυτή του η διάσταση και ολοένα και λιγότερο η πληροφοριακή.

Σε αυτό τον βαθμό και ο παρουσιαστής των ειδήσεων διολισθαίνει προς τον ρόλο του αφηγητή – αφηγείται δηλαδή τις ειδήσεις, δεν τις διαβάζει πλέον, και τείνει να εδραιώσει την αίσθηση μιας εξατομικευμένης “επικοινωνίας” με τον κάθε (τηλε)θεατή ξεχωριστά, ένα απείκασμα, ένα ομοίωμα μιας “προσωπικής” σχέσης. Ο παρουσιαστής πλέον απευθύνεται στους (τηλε)θεατές, όχι τόσο ο σταθμός μέσω του παρουσιαστή. Οικοδομείται μια ψευδεπίγραφη “συζήτηση”, ανάμεσα στον προσωποποιημένο παρουσιαστή και στον κάθε (τηλε)θεατή – μια ακόμη απόδειξη της σταδιακής κατίσχυσης της εξατομίκευσης.

Συνολικά, το πρόγραμμα της ιδιωτικής τηλεόρασης εντάσσεται με μεγαλύτερη έμφαση και επιλεκτικότητα σε ένα σχετικά “αυστηρό” πλαίσιο, το οποίο υπαγορεύεται και κυριαρχείται από τη λογική του κατά το δυνατόν μικρότερου οικονομικού κινδύνου, του ελάχιστου (οικονομικού ) ρίσκου.  Μια τέτοια λογική πιθανότατα να καταλήγει ένα αδιέξοδο, στον βαθμό κατά τον οποίο οι βελτιώσεις επιφέρονται στο υφιστάμενο “μενού” προγραμμάτων – απαιτούνται δηλαδή αρκετές διασφαλίσεις ώστε ένα διαφορετικό από τα υπάρχοντα είδος προγράμματος να ενταχθεί στο “μενού” αυτό.

Η καλή αρχική εποχή είχε αρχίσει να ξεδοντιάζεται εκ θεμελίων. Τρία-τέσσερα μεγάλα γεγονότα απετέλεσαν τα τροχιοδεικτικά που φανέρωναν την (αποκαλούμενη) αλλαγή παραδείγματος (paradigm shift) πιο πριν από τη φάση του ψευδεπίγραφου “εκσυγχρονισμού”, κατά τη διάρκεια του, αλλά και αργότερα. Η επέλαση της εμπορευματοποίησης σε συνδυασμό με μια προϊούσα εξατομίκευση, το σκάνδαλο Κοσκωτά (όπως και αρκετά μετά, το πολλαπλάσια μεγαλύτερο σκάνδαλο Λαυρεντιάδη), η “μεγάλη ιδέα” της πραγματοποίησης των Ολυμπιακών Αγώνων στην Ελλάδα (η χαρά των εργολάβων και άλλων), η χρηματιστηριακή “άνοιξη” που μετασχηματίσθηκε στα σύγχρονα Λαυρεωτικά, η σταδιακή καθιέρωση του “εκσυγχρονιστικού” lifestyle στο ΜΜΕ-περιεχόμενο, και η αποκαλούμενη (οιονεί) “νέα” δημοσιογραφία.

Με τους τρόπους αυτούς σχηματίσθηκε το ιδεολογικό και πολιτισμικό “περιβάλλον” της ψευδεπίγραφης κυριαρχίας του καταναλωτή, που συνιστούσε ουσιαστικά μια αναισθητοποίηση του πολίτη. Και διαμορφώθηκαν πρακτικές όπως η υπερπαραγωγή περιεχομένου, παρά τη γνώση ότι η οικονομική επιτυχία (αυτής ) της παραγωγής υφίσταται μόνο όταν η δραστηριότητα αυτή αποκτά οικονομική αξία – δεδομένο που κατέστη ιδιαίτερα ορατό κατά την περίοδο της πτώσης των εσόδων των ΜΜΕ.

Οι τριγμοί εμφανίσθηκαν με το σπάσιμο της φούσκας των dot​.com, που έκανε ορατό τον μηχανισμό κατασκευής μιας σειράς από φούσκες στο υποψιασμένο (παγκόσμιο) κοινό. Αυτή η διαδικασία συνεχίστηκε απτόητη – οι κατά διαδοχή καταρρεύσεις των Enron, Worldcom, Northern Rock και Lehman Brothers, όπως και άλλων, έσπασαν το απόστημα, με συνέπειες παντού. Το συλλογικό φαντασιακό ακολούθησε άλλες ατραπούς, και άρχισε να αναζητά τη σκληρή αλήθεια που κρυβόταν επιμελημένα, με την ευγενική συνδρομή των ΜΜΕ (κυρίως της TV), πίσω από την ανάδυση της κυριαρχίας του εφήμερου – δηλαδή του επικρατούντος καθεστώτος της φάσης της ανόδου .

Η αναζήτηση της αξιοπιστίας των ΜΜΕ, αλλά και του ίδιου του ΜΜΕ-περιεχομένου και κυρίως της τηλεόρασης, απετέλεσε το κύριο ζητούμενο κατά τη φάση της πτώσης.

4. Η συζήτηση για την αξιοπιστία των ΜΜΕ

Η σχέση του ευρύτερου κοινού με τα ΜΜΕ έχει παρουσιάσει αξιόλογες μεταβολές τα τελευταία χρόνια, με κορύφωση τη διάβρωση της ίδιας της αξιοπιστίας του περιεχομένου των (3):

Σύμφωνα με τη γνώμη σας, τα πράγματα είναι ακριβώς τα ίδια, πάνω-κάτω, αρκετά διαφορετικά ή εντελώς διαφορετικά από τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονται στα ΜΜΕ; (%)

	Ραδιοφωνο	Internet	Εφημερίδες	Τηλεόραση
Ακριβώς τα ίδια (1)	2	8	1	1
Πάνω-κάτω τα ίδια (2)	45	35	32	27
Αρκετά διαφορετικά	29	10	31	37
Εντελώς διαφορερικά	12	5	18	34
(1) + (2) Άθροισμα αξιοπιστίας	47	43	33	28
(Κατάταξη αξιοπιστίας)	(1)	(2)	(3)	(4)

Το δεδομένο αυτό συνδυάζεται με το ότι το κοινό χρησιμοποιεί πλέον τουλάχιστον δύο ΜΜΕ(3)…
Ένταση της χρήσης των ΜΜΕ (%)

Μη εντατική χρήση των ΜΜΕ	1
Εντατικοί χρήστες ενός ΜΜΕ	25
Εντατικοί χρήστες δύο ΜΜΕ	36
Εντατικοί χρήστες τουλάχιστον τριών ΜΜΕ	38

…αλλά και με την ίδια την εμπιστοσύνη που δείχνει το κοινό στον θεσμό των ΜΜΕ, όπως αποτυπώνεται και σε άλλες χώρες(4):

 Ερώτηση: Θα ήθελα να σας ρωτήσω για το αν εμπιστεύεστε ορισμένους θεσμούς.

Ερώτηση στο Ευρωβαρόμετρο	ΜΜΕ	Τείνουν να εμπιστεύονται	Τείνουν να μην εμπιστεύονται	Δεν γνωρίζουν
QA 10.1.1.	Έντυπα	28(43)	70(51)	2(6)
QA 10.2.1.	Ραδιόφωνο	36(57)	61(35)	3(8)
QA 10.3.1.	TV	22(53)	77(42)	1(5)
QA 10.4.1.	Internet	42(37)	38(39)	20(24)

Οι πρώτοι αριθμοί αφορούν στην Ελλάδα, ενώ οι αριθμοί με έντονους στοιχεία αφορούν όλες τις χώρες της EΕ των 27(4).
Στην Ελλάδα, το κοινό που τείνει να εμπιστεύεται τα ΜΜΕ τα αξιολογεί σε βαθμό σημαντικότητας, ως εξής: Internet→ Ραδιόφωνο→ Έντυπα →TV, ενώ στην ΕΕ των 27 η σειρά είναι: Ραδιόφωνο →TV→ Έντυπα →Internet.
Στην Ελλάδα, το κοινό που τείνει να μην εμπιστεύεται τα ΜΜΕ τα αξιολογεί σε βαθμό σημαντικότητας ως εξής : TV→ Έντυπα → Ραδιόφωνο →Internet, ενώ στην ΕΕ των 27 η σειρά είναι: Έντυπα →TV→Internet→ Ραδιόφωνο.
Με βάση την παραπάνω ερώτηση, θα μπορούσαμε να συνάγουμε ένα δείκτη αξιοπιστίας (% αυτών που τείνουν να εμπιστεύονται σε σχέση με το % αυτών που τείνουν να μην εμπιστεύονται):
Δείκτης αξιοπιστίας

ΜΜΕ	Ελλάδα	Δείκτης	ΕΕ 27	Δείκτης
Έντυπα	0.400	3	0.843	4
Ραδιόφωνο	0.590	2	1.629	1
TV	0.286	4	1.262	2
Internet	1.105	1	0.948	3

Βέβαια, αυτή η κατάσταση πραγμάτων στην Ελλάδα δεν είναι πρωτοφανέρωτη – είχε ήδη προαναγγελθεί και μέσα από σχετικές έρευνες(5), στις οποίες ο βαθμός ικανοποίησης σημείωνε άνοδο μόνο για το διαδίκτυο :

Βαθμός ικανοποίησης (%): Πολύ/Αρκετά

Μέσο	2006	2007	2008
Τηλεόραση	44	34	26
Ραδιόφωνο	82	71	73
Έντυπα	59	49	51
Διαδίκτυο	72	76	82

Πηγή: Focus-Bari
Βαθμός ικανοποίησης στο σύνολο του πληθυσμού (%)

Μέσο	2006	2007	2006
Τηλεόραση	44	34	26
Ραδιόφωνο	71	64	66
Έντυπα(εφημερίδες)	51	43	44
Διαδίκτυο	30	33	41

Πηγή: Focus-Bari

5. Η ανάδυση μιας πλουσιότερης πραγματικότητας

Έτσι προσγειωνόμαστε τώρα πλέον σε μιαν εντελώς διαφορετική, σαφώς πλουσιότερη πραγματικότητα. Πέρα από την κατάρρευση των υπαρχόντων ΜΜΕ, αυτό που έχει διαπιστωθεί στην Ελλάδα είναι ένα σημαντικό ηλικιακό ρήγμα στη χρήση του διαδικτύου. Συγκεκριμένα, τα νέα άτομα με ηλικίες έως 34 ετών (και ειδικότερα αυτά με ηλικίες έως 25 ετών) σημειώνουν συγκριτικά μεγαλύτερα ποσοστά χρήσης απ’ ό, τι οι μεγαλύτερες ηλικίες.

Οι έντονοι χρήστες του διαδικτύου είναι περισσότερο επιρρεπείς στο να “ζουν” ένα αξιόλογο μέρος της ζωής τους σε ένα “δυνητικό”(6) κόσμο, σε μια δυνητική καθημερινότητα, τελικά σε ένα άλλο φαντασιακό, ριζικά διαφορετικό από αυτό των 35+.

Η τελευταία δεκαετία για την οικουμένη χαρακτηρίζεται από μία λέξη: Μετάβαση. Είμαστε κοινωνίες σε μετάβαση(7), δηλαδή κοινωνίες σε μετασχηματισμό – η ίδια η κρίση αποτελεί σύμπτωμα αυτού του μετασχηματισμού και παραπέμπει στην ανάγκη (ριζικών, αρκετές φορές) αναθεωρήσεων σχετικά με το μεγαλύτερο μέρος, αν όχι το σύνολο, της καθημερινότητάς μας. Απαριθμούμε εδώ μερικούς τομείς (χωρίς κάποια ιεράρχηση μεταξύ τους) οι οποίοι είτε χρειάζεται να αναθεωρηθούν ή βρίσκονται ήδη σε μια διαδικασία αναθεώρησης, σε συνδυασμό με μερικές κρίσιμες παρατηρήσεις.

α. Ανάγκη αναθεώρησης των επικοινωνιακών μοντέλων μας. Η μεγάλη πλειοψηφία των μοντέλων που είχαν στο παρελθόν αποπειραθεί να δώσουν μια εξήγηση του τρόπου λειτουργίας της μαζικής επικοινωνίας ήταν γραμμικού τύπου (πομπός → δέκτης) και ακολουθούσαν μια λογική μονόδρομου – δεν υπήρχε ανάδραση λ.χ. από τον δέκτη προς τον πομπό. Το γεγονός ότι τα σημερινά μετα-τηλεοπτικά ΜΜΕ, κυρίως το διαδίκτυο, που αποτελούν ΜΜΕ με ιδιαίτερα αυξημένες δυνατότητες πέραν αυτών της τηλεόρασης, δεν υπακούουν σε προηγηθείσες λογικές τύπου μονόδρομου, σημαίνει ότι τα παλαιότερα μοντέλα χρήζουν ριζικών αναθεωρήσεων και μιας ανατοποθέτησής τους, ώστε να διαθέτουν κάποιο νόημα από εδώ και πέρα. Εάν τα προηγούμενα μοντέλα δεν αναθεωρηθούν, μπορούμε να πούμε με ασφάλεια ότι πλέον ανήκουν σε μια εξηγητική “αρχαιολογία των ΜΜΕ”, ακριβώς επειδή η επιρροή των παλαιότερων αυτών (και μη αναθεωρημένων μέχρι στιγμής) μοντέλων αποτελεί ένα “εργαλείο” με σαφή πολιτική διάσταση, που μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο σκέψης και τις συνειδήσεις των συγχρόνων μας(8).

β. Ανάγκη για επικοινωνιακή επανεκπαίδευση. Το ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο της σημερινής εποχής είναι ότι τώρα πλέον πρέπει να μάθουμε να ζούμε με και ανάμεσα σε πολλαπλά συστήματα ΜΜΕ (9), θέμα το οποίο θέτει επί τάπητος την ανάγκη για μια ανάλογη σχετική παιδεία. Όμως από εδώ αρχίζουν τα προβλήματα για την περίπτωση της Ελλάδας (και όχι μόνο). Τα θεμέλια μιας τέτοιας παιδείας είναι ο ομαδικός της χαρακτήρας(10) – πράγμα αρκετά δύσκολο στην εποχή κατά την οποία προωθείται κυρίως η εξατομίκευση –, μια αντίληψη του χρόνου πέρα από την (κυρίαρχη στις μέρες μας λειτουργική) αμεσότητα και μια ουσιαστική επικοινωνία των ατόμων/πολιτών μεταξύ τους, μακριά από μια επιφανειακή “επικοινωνία”(11). Ωστόσο, μια τέτοια παιδεία παρουσιάζει πλέον σήμερα σειρά εμφανέστατων δομικών προβλημάτων μέσα στη

…συνολική παρακμή των συστημάτων της κοινωνικοποίησης της νεολαίας, την αηδία για το σχολείο που δεν μορφώνει, την πολιτική υποκρισία και τους πολιτικούς του ρουσφετιού και της συναλλαγής, τους επιχειρηματίες και τους τραπεζίτες της “αρπαχτής”, τον κυνισμό και τη χυδαιότητα των ΜΜΕ, την περιθωριοποίηση και την ανεργία, την ορατή πλέον απειλή η επόμενη γενιά να ζήσει λιγότερο καλά, οπωσδήποτε πιο μίζερα απ’ ό,τι η προηγούμενη. Και ήταν οπωσδήποτε αλήθεια ότι στη σκιά της οικονομικής ύφεσης, η νεοφιλελεύθερη πολιτική εξακολουθούσε να “εθνικοποιεί” τα χρέη των τραπεζών, αλλά να ιδιωτικοποιεί ή να επιχειρεί να ιδιωτικοποιήσει κερδοφόρες ή εν δυνάμει κερδοφόρες δημόσιες υποδομές (τηλεπικοινωνίες, λιμάνια κ.λ.π.)(12).

γ. Εντονότερη χρήση του διαδικτύου σε βάρος των “παραδοσιακών” ΜΜΕ. Τα τελευταία χρόνια διαπιστώνεται σημαντική αύξηση της χρήσης του διαδικτύου, αλλά ταυτόχρονα μια απομάκρυνση από τη δαπάνη τόσο σε “παραδοσιακά” ΜΜΕ όσο και στα ψηφιακά ΜΜΕ(13) τόσο στην Ελλάδα όσο και σε άλλες χώρες του κόσμου. Το σημαντικότερο ωστόσο είναι ότι έχει διαπιστωθεί στην Ελλάδα ένα σημαντικό ηλικιακό ρήγμα στη χρήση του διαδικτύου. Συγκεκριμένα, τα νέα άτομα με ηλικίες έως 34 ετών (και ειδικότερα αυτά με ηλικίες έως 25 ετών) σημειώνουν συγκριτικά μεγαλύτερα ποσοστά χρήσης από ό,τι οι μεγαλύτερες ηλικίες (βλ. και τούς πίνακες που ακολουθούν).

Αυτό θα πρέπει να συνδυασθεί με το δεδομένο ότι οι συνήθως έντονοι χρήστες του διαδικτύου διεκπεραιώνουν την ίδια στιγμή περισσότερες εργασίες από μια στον ηλεκτρονικό τους υπολογιστή – το αποκαλούμενο multitasking. Το δεδομένο αυτό από μόνο του αποτελεί ένα μεγάλο και ανεξερεύνητο προς το παρόν θέμα.

Ουσιαστικά, μια τέτοια κατάσταση πραγμάτων δημιουργεί ένα ρήγμα ανάμεσα στους έντονους (μέχρι 34 ετών) και στους περιστασιακούς ή και μη χρήστες (άνω των 34 ετών) του διαδικτύου. Οι έντονοι χρήστες του διαδικτύου χρησιμοποιούν τα “παραδοσιακά” ΜΜΕ λιγότερο και με περισσότερο επιφανειακό τρόπο απ’ ό,τι οι περιστασιακοί ή και μη χρήστες του διαδικτύου, με βάση και ποιοτικές έρευνες που έχουν πρόσφατα (2011) διεξαχθεί από το Τμήμα ΕΜΜΕ/ΕΚΠΑ(14).

Αυτό αποτελεί και το κυριότερο ίσως πρόβλημα που έχει παρουσιασθεί την εποχή της αποσύνθεσης των “παλαιών” ΜΜΕ, ένα πρόβλημα που αποτελεί και το μεγαλύτερο στοίχημα προς επίλυση από τα ΜΜΕ στο σύνολό τους. Διαφορετικά, το μεσοπρόθεσμο τουλάχιστον μέλλον αρκετών ΜΜΕ μοιάζει να είναι άδηλο. Στη πραγματικότητα, μιλάμε για δύο διαφορετικούς κόσμους, μέσα σε μια καθημερινότητα, όπου ο πιο σταθερός της κανόνας είναι οι ραγδαίες σημαδιακές μεταβολές που συμβαίνουν μέσα σε (κάθε) εικοσιτέσσερις ώρες, ή και σε μικρότερο χρονικό διάστημα.

Xρήση του διαδικτύου από τον ελληνικό πληθυσμό – Στοιχεία του Παρατηρητηρίου για την Κοινωνία της Πληροφορίας (%)

	Άνδρες	Γυν.	16–24	25–34	35–44	45–54	55–64	65–74	Χαμ. μορφ. επίπ.	Μέσο	Υψηλό	Αθ.	Θεσ.	Αστ.	Αγρ.
2007	36	24	75	52	39	22	10	3	10	41	66	43	40	30	17
2008	52	37	92	74	56	38	18	5	21	59	79	59	57	39	33

Πηγή : Ταυτότητα χρηστών Internet στην Ελλάδα – Μάρτιος 2010 και δελτία Τύπου.
Διαχρονικά, τα νοικοκυριά στην Ελλάδα μειώνουν τις διαφορές τους ως προς τη πρόσβαση και τη χρήση του διαδικτύου με τις λοιπές χώρες της Ε.Ε., αν και απομένουν αρκετά να γίνουν:
Νοικοκυριά συνδεδεμένα με το διαδίκτυο και ποσοστό των ανθρώπων που το χρησιμοποιούν (%)

Ελλάδα	2005	2006	2007	2008
Νοικοκυριά συνδεδεμένα με το διαδίκτυο(a)	24.2	27.4	30.2	39.4
% ατόμων που χρησιμοποιούν το διαδίκτυο τουλάχιστον μια φορά την τελευταία εβδομάδα (b)	17.9	21.7	25.3	34.0
Χώρες Ε.Ε.
E.Ε. (27) (a)	48	49	54	60
E.Ε. (15) (a)	53	54	59	64
E.Ε. (27) (b)	43	45	51	56
E.Ε. (15) (b)	46	49	55	60

Πηγή : Μέτρηση των δεικτών eEurope/i2010 για την Ελλάδα, observatory​.gr, έκδοση Ιουλίου 2009.

δ. Τα νέα ΜΜΕ δεν παράγουν “υπεραξία”. Επιπλέον, ίσως και το σημαντικότερο όλων, τα νέα ΜΜΕ δεν παράγουν υπεραξία με την έννοια που την υλοποιούσαν τα “παλαιά” ΜΜΕ μέχρι και την τηλεόραση. Αυτός είναι και ο λόγος της λυσσώδους προσπάθειας επιβολής διαφόρων “νόμων” (ουσιαστικά περιορισμών) τύπου ACTA, SOPA, κλπ., η κατάληξη των οποίων οφείλει να είναι ο Καιάδας, στον βαθμό που η επιβολή τους συνιστά απευθείας επίθεση στα εναπομείναντα δικαιώματα των πολιτών των δυτικών “δημοκρατιών”.

Και με αυτά τα συμπεράσματα και τις παρατηρήσεις εντοπίζεται ίσως το πλέον κρίσιμο σημείο: Η μετάβαση αυτή απετέλεσε την κύρια γενεσιουργό αιτία των ΜΜΕ της κρίσης. Άραγε, μέσα σε αυτό το ολισθηρό περιβάλλον, θα μπορέσουν τα ΜΜΕ, παλαιά και νέα, να επιλύσουν τα προβλήματά τους, ώστε να προκύψουν νεότερες μορφές τους ή θα αποτελέσουν τα ΜΜΕ μιας κρίσης για την οποία το μεσοπρόθεσμο τουλάχιστον μέλλον είναι άδηλο;

6. Η σημερινή κατάσταση πραγμάτων-τα αναδυόμενα ΜΜΕ

Η πτώση των έως τώρα καθιερωμένων ΜΜΕ – με έναν αριθμό από αυτά να αποτελούν τις ναυαρχίδες του συστήματος – ήταν στην πραγματικότητα κάτι σα να σηκώνεις το καπάκι από μια κατσαρόλα που ήταν έτοιμη από στιγμή σε στιγμή να εκραγεί.

Η κατσαρόλα αυτή ήταν και εξακολουθεί να είναι η ελληνική κοινωνία, που βρίσκεται εγκλωβισμένη σε ιδιαίτερα αυστηρούς περιορισμούς πραγματικής και αδιέξοδης λιτότητας που της έχουν επιβληθεί από την αποκαλούμενη τρόικα του “εξωτερικού” – την οποία αποτελούν εκπρόσωποι της ΕΕ, του ΔΝΤ και της ΕΚΤ – σε αγαστή συνεργασία με την εγχώρια τρόικα του “εσωτερικού”, δηλαδή τους Έλληνες αδιάλλακτους υποστηρικτές της εξωκοινοβουλευτικής εφαρμογής νεοφιλελεύθερων πολιτικών χωρίς κανένα ιστορικό προηγούμενο, με μια πολιτική εντελώς υποταγμένη στις υπαγορεύσεις της τρόικα του “εξωτερικού”, με μια ουσιαστική σύμπραξη μιας κυβέρνησης συνεργασίας τριών εντελώς ανόμοιων “φαινομενικά” κομμάτων.

Οι πολιτικές αυτές αποφάσεις εφαρμόζονται στο σύνολο της ελληνικής κοινωνίας, εξαιρουμένων ασφαλώς αυτών που παραδοσιακά αποφεύγουν να πληρώσουν φόρους, όπως είναι αρκετοί μεγαλοεπιχειρηματίες, πλοιοκτήτες, ιδιοκτήτες ΜΜΕ και άλλοι παρόμοιοι, που απολαμβάνουν μια ανοιχτά προτιμησιακή συμπεριφορά από τις αλλεπάλληλες φιλο-μνημονιακές κυβερνήσεις, όπως αυτό έχει ήδη καταγραφεί από το πρακτορείο Reuters(15).

Και παρά τη θηριώδη φιλο-μνημονιακή προπαγάνδα, την προγραμματισμένη, συστηματική καλλιέργεια του φόβου στην ελληνική κοινωνία, τη συνεχή χειραγώγηση της κοινής γνώμης και την τρομοκρατία, δεν έχει απομείνει τίποτα στην κοινωνία πέρα από το να επινοήσει νέους τρόπους αντίδρασης εναντίον ενός συστήματος πολιτικής εκπροσώπησης που χρησιμοποιεί τα καθεστωτικά ΜΜΕ τα οποία υποστηρίζουν μια κατάσταση που πάσχει από έκδηλη νεκροφάνεια.

Και είναι μόνο φυσικό για την κοινωνία να αισθάνεται προδομένη και εντελώς αποξενωμένη από τους μέχρι τώρα αποκαλούμενους “πυλώνες” της κοινωνίας. Και ποιούμενα την ανάγκη φιλοτιμία, αρκετά από αυτά τα καθεστωτικά ΜΜΕ, όπως οι εφημερίδες Το Βήμα, η Καθημερινή, Τα Νέα, το Έθνοςαπέκτησαν διαδικτυακή παρουσία χωρίς πληρωμή. Η τακτική αυτή ακολουθήθηκε και από πολλές μικρές εφημερίδες εκτός του “συστήματος”. Ωστόσο, δεν είναι σε θέση να έχουν αξιόλογα διαφημιστικά έσοδα, κυρίως εξαιτίας

α) της πολύ περιορισμένης και όχι κοινά συμφωνημένης εφαρμογής μεθόδων εμπορευματοποίησης σχετικά με το “εμπόρευμα” που αποκαλείται prosumer(16).

β) το υπερβολικά χαμηλό κόστος των διαδικτυακών διαφημίσεων, που είναι το 1/10 ή και ακόμη λιγότερο της διαφήμισης στα “παλαιά” ΜΜΕ, κάτι που οφείλεται κατά κύριο λόγο στο α).

γ) τον δισταγμό του μεγαλύτερου αριθμού των εταιρειών που έχουν πλέον απομείνει για τη διαδικτυακή διαφήμιση με άμεσο στόχο τη δημιουργία υλικών πωλήσεων.

δ) τη (δικαιολογημένη) εμμονή από την πλευρά των χρηστών του διαδικτύου για δωρεάν περιεχόμενο.

Για ένα σημαντικό αριθμό ιδιοκτητών εταιρειών ΜΜΕ στην Ελλάδα, το διαδίκτυο υπήρξε, και συνεχίζει να είναι, ένα είδος σύγχρονης επέκτασης της τηλεόρασης για την υλοποίηση της υπεραξίας των προϊόντων τους μέσω της διαφήμισης, χωρίς ωστόσο να υπάρχει κάποια χειροπιαστή απόδειξη. Αλλά θα πρέπει να προσθέσουμε ένα ιδιαίτερα σοβαρό πρόβλημα σχετικά με τα νέα ΜΜΕ – το ότι δεν είναι σε θέση να δημιουργήσουν υπεραξία με την έννοια που την δημιουργούσαν τα “παλαιά” ΜΜΕ μέχρι και την τηλεόραση.

Σήμερα, η κατάσταση είναι πολύ περισσότερο πολυσύνθετη σε ένα περιβάλλον συνεχούς οικονομικής ύφεσης. Οι άνθρωποι τώρα πλέον αγοράζουν ολοένα και λιγότερο, διαθέτοντας πολύ λιγότερες καταναλωτικές δυνατότητες, και με πρώτη προτεραιότητα και επιλογή για την αγορά την ίδια την τιμή του εμπορεύματος. Αυτό σημαίνει ότι η συνηθισμένη διαφημιστική αφήγηση, με τη δημιουργία της ανάγκης ή της επιθυμίας και άλλα παρόμοια, είναι ένα κέλυφος χωρίς κανένα περιεχόμενο πλέον.

Όταν η τιμή είναι η βασική, και πολλές φορές η μόνη επιλογή, τότε ο ανταγωνισμός μεταφέρεται σε ένα πόλεμο τιμών προς τα κάτω και όχι προς τα πάνω. Και κατ’ ακολουθία τα διαφημιστικά έσοδα ακολουθούν μια καθοδική πορεία.

Βεβαίως, αναδύονται νέα ΜΜΕ, αλλά με ένα εντελώς διαφορετικό υπόδειγμα. Δημοσιογράφοι που έχουν απολυθεί από εφημερίδες συνεργάζονται για να παράγουν μια συνεργατική εφημερίδα, όπως είναι το παράδειγμα της Εφημερίδας των Συντακτών (www​.efsyn​.gr), με μια εντελώς διαφορετική παρουσία από ό,τι συνέβαινε στο παρελθόν, όπως είναι και οι εφημερίδες 6 ημέρες (iefimerida​.gr) και Ο δρόμος της αριστεράς (e​-dromos​.gr), μεταξύ άλλων. Και άλλοι άνεργοι δημοσιογράφοι συνεισφέρουν ενδιαφέροντα, καλογραμμένα, με καλά ελληνικά (που δεν είναι και συνηθισμένο) καθώς και ενδιαφέροντα άρθρα σε μερικά νέο-ιδρυμένα περιοδικά, όπως το “HOT DOC” (www​.hotdoc​.gr), το “UNFOLLOW” (www​.unfollow​.gr​.com), το “MONO” (www​.monomagazine​.org), τη Λεύγα ”Levga”, ή συνεργάζονται με διαδικτυακά ραδιόφωνα όπως το “Radiobubble” (www​.radiobubble​.gr), “Sto kokkino 105.5 fm” (www​.stokokkino​.gr). Η δημιουργία websites είναι συνηθισμένη, όπως είναι το “The Press Project” (www​.thepressproject​.gr), το “Red Notebook” (www​.rednotebook​.gr), το www​.left​.gr, το www​.iskra​.gr, www​.leftlab​.gr, το www​.​e​-dromos​.gr, το www​.aristeroblog​.gr, καθώς και διαδικτυακές τηλεοράσεις, όπως το www​.omniatv​.com.

Ο παραπάνω κατάλογος είναι απλά ενδεικτικός και αναφέρεται σε μερικά από αυτά που έχουν ήδη υλοποιηθεί. Το κοινό χαρακτηριστικό αυτών των ΜΜΕ είναι ότι υποστηρίζουν την ευρύτερη αριστερά, διαθέτουν ένα διαφορετικό τρόπο γραφής από τα παλιότερα ΜΜΕ και συντηρούνται με ένα πολύ περιορισμένο κόστος.

Υπάρχουν ασφαλώς, αναρίθμητοι ιστότοποι με μια ανοιχτά έκδηλη φιλο-κυβερνητική στάση (όπως λ.χ. το antinews​.gr ) ή και με μια ακροδεξιά, ακόμη και φασιστική στάση, με αφανή χρηματοδότηση, οι οποίοι στηρίζουν φιλο-μνημονιακές αρχές και πολιτικές. Σε γενικές γραμμές, τα νέα ΜΜΕ δεν έχουν παρά λιγοστή διαφήμιση.

Το κοινό τους είναι κυρίως νεανικό, που ανήκει κατά κύριο λόγο στο 60% των άνεργων νέων. Η επιβίωση αυτών των νέων ΜΜΕ εξαρτάται από την ευρύτερη αποδοχή τους από τα αντίστοιχα ακροατήριά και την συνεχή οικοδόμηση της αξιοπιστίας τους, που βασίζεται σε αφηγήσεις εντελώς διαφορετικές από τις αντίστοιχες των παλαιότερων ΜΜΕ.

Σημειώσεις

(1) Τα στοιχεία για το διάστημα 2004 έως 2008 από το άρθρο της Ζαρίφη, Μ. “Γυμνά στην κρίση τα ΜΜΕ …”, περιοδικό Ad Business τεύχος 649, Δευτέρα 20 Ιουλίου 2009, σελ. 18–22. Τα στοιχεία για το 2009 και το 2010 από το άρθρο της ιδίας στο ίδιο περιοδικό, τεύχος 732, Δευτέρα 11 Απριλίου 2011.

(2) Βλέπε σχετικά δημοσιεύματα στην Εφημερίδα των Συντακτών, Δευτέρα 3 Δεκεμβρίου 2012, Τρίτη 4 Δεκεμβρίου 2012 και Τετάρτη 5 Δεκεμβρίου σχετικά με τα οικονομικά αποτελέσματα ΜΜΕ και διαφημιστικών εταιρειών.
(3) Βλέπε Μανιάτη, Σ. “Τα βλέπουν, τα ακούν αλλά δεν τα πιστεύουν”, Εφημερίδα των Συντακτών, Δευτέρα 10 Δεκεμβρίου 2012, σελ. 36.
(4) Στο ec​.europe​.eu/​p​u​b​l​i​c​_​o​p​i​n​i​o​n​/​a​r​c​h​i​v​e​s​/​e​b​/​e​ b​7​6​/​e​b​7​6​_​a​n​x​_​e​n​.​pdf, τελευταία πρόσβαση 14/12/2012, στην έρευνα Standard Eurobarometer, Public Opinion in the European Union, Autumn 2011.
(5) Έρευνα της εταιρείας Focus-Bari με θέμα “Δεοντολογία και άνθρωπος – Εξουσία και πολίτης, κέρδος και καταναλωτής” στο Ανοικτό Φόρουμ 2008 “ΜΜΕ: δεοντολογία, κέρδος και εξουσία”.
(6) Μεταφράζω με αυτόν τον τρόπο την έννοια “virtual”, αντί της συνήθους μετάφρασης “εικονικός”. Και αυτό, εφόσον ή έννοια “δυνητικός” είναι περισσότερο δυναμική, ενώ η έννοια “εικονικός” ενέχει μια στατικότητα, η οποία δεν συνάδει με την έννοια “virtual” .
(7) Βλέπε «Με τον όρο μετάβαση, εννοούμε σήμερα την ιδιαίτερη φάση στην εξέλιξη μιας κοινωνίας, κατά τη διάρκεια της οποίας η κοινωνία αυτή συναντά όλο και περισσότερες εσωτερικές ή και εξωτερικές δυσκολίες στην αναπαραγωγή του οικονομικού και κοινωνικού συστήματος πάνω στο οποίο στηρίζεται. […] οι φάσεις μετάβασης συνιστούν, μέσα στη συγκεκριμένη ζωή των κοινωνιών, στιγμές με ιδιαίτερη σημασία: τη στιγμή του ριζικού τους μετασχηματισμού και ενδεχομένως της οριστικής τους εξαφάνισης». Στο Godelier, M. “Η θεωρία της μετάβασης στον Μαρξ”, Κοινωνιολογική Βιβλιοθήκη – Gutenberg, Αθήνα 1987, σελ. 17.
(8) «Η παράδοση όλων των νεκρών γενεών βαραίνει σαν εφιάλτης στα μυαλά των ζωντανών» στο Marx, K. “The 18th Brumaire of Louis Bonaparte”, Progress Publishers 1977, Moscow, σελ. 10.
(9) Βλέπε Jenkins, H. “Convergence culture” New York University Press 2006, New York and London, σελ. 212.
(10) Βλέπε «…αξίες παγιδευμένες από το πρακτικό και χρηστικό κριτήριο της εμπειρικής αμεσότητας – ή μάλλον ορθότερα την ιδέα περί αυτής της αμεσότητας που είχε επιβάλει ως μόνη ρεαλιστική και αποδεκτή η αγοραία σφαίρα της κατανάλωσης και ο πρακτικός, “εργαλειακός” της ρόλος». Στο Παπαμιχαήλ, Γ. “Δεκέμβρης”, Εκδόσεις Πεδίο, Αθήνα 2009, σελ. 248–248.
(11) Βλέπε «Η αίσθηση της “κοινωνίας” άφησε τη θέση της σε μια ανάλαφρη και επιφανειακή “επικοινωνία” μεταξύ των ατόμων, σε μια “κοινωνική δικτύωση” ανταλλαγής μηνυμάτων φορτισμένων με ενδιαφέρουσες πληροφορίες αλλά και με επιθυμίες, “όνειρα”, στερεότυπη “πρωτοτυπία”, θυμό, οργή των ατόμων ενός ανώνυμου παγκόσμιου πλήθους που διψώντας για ατομικές διακρίσεις, επωνυμίες και “αναγνωρισιμότητες”, δραστηριοποιούνταν για την ανακοίνωση των προσωπικών τους βιογραφικών στα διάφορα facebook». Στο Παπαμιχαήλ, Γ. “Δεκέμβρης”, Εκδόσεις Πεδίο, Αθήνα 2009, σελ. 149.
(12) Στο Παπαμιχαήλ, Γ. “Δεκέμβρης” Εκδόσεις Πεδίο, Αθήνα 2009, σελ. 19–20.
(13) Βλέπε “Media consumption on the increase – Survey finds increase in number of hours public spends watching TV, playing video games and using the internet” στο guardian​.co​.uk/​b​u​s​i​n​e​s​s​/​2​0​1​0​/​a​p​r​/​1​9​/​m​e​d​i​a​-​ c​o​n​s​u​m​p​t​ion, ημερομηνία πρόσβασης 3.11.2011, και Lardinois, Frederic “Digital Media Consumption Increases – But Few Are Willing To Pay”, στο readwriteweb​.com/​a​r​c​h​i​v​e​s​/​d​i​g​i​t​a​l​_​m​e​d​i​a​-​c​o​n​s ​u​m​p​t​ion, ημερομηνία πρόσβασης 3.11.2011. Για την ελληνική περίπτωση, βλέπε την Πανελλήνια Έρευνα Αναγνωστικής Συμπεριφοράς του ΕΚΕΒΙ, στο ekebi​.gr/​f​r​o​n​t​o​f​f​i​c​e​/​p​o​r​tal.
(14) Βλέπε σχετικό κείμενο στον ιστότοπο www2​.media​.uoa​.gr/​l​e​c​t​u​r​e​s​/​ad/.
(15) Βλέπε την αποκαλυπτική έκθεση του πρακτορείου Reuters: “Special Report: Greece’s triangle of power”, στο http://​uk​.reuters​.com/​a​s​s​e​t​s​/​p​r​i​n​t​?​a​i​d​=​U​K​B​R​E​8​ B​G​O​C​F​2​0​1​2​1​217.

(16) Από τις λέξεις producer-παραγωγός και consumer-καταναλωτής (pro)ducer+(con)sumer. Ένα λέξη υβρίδιο που χαρακτηρίζει τους χρήστες του διαδικτύου στη σημερινή εποχή.