Οι υπό εξαφάνιση Ιάπωνες

economia

Από τον Economist

Ο ιαπωνικός πληθυσμός έπεσε κατά 244.000 το 2013. Πρόκειται για την έβδομη συνεχόμενη μείωση  και επίσης τη μεγαλύτερη μέχρι σήμερα. Η τάση φαντάζει αμείλικτη: ανάλογα με τις υποθέσεις που θα κάνει κανείς για τη θνησιμότητα και τη γονιμότητα, μπορεί το 2050 να υπάρχουν περίπου 30 εκατομμύρια λιγότεροι Ιάπωνες από αυτούς που υπήρχαν το 2010 (κατά την  πιο απαισιόδοξη πρόβλεψη, 37 εκατομμύρια λιγότεροι).

Δεν γνωρίζουμε ποιες θα είναι οι οικονομικές, για να μην μιλήσουμε για τις πολιτικές, συνέπειες μιας τέτοιας αλλαγής. Πάντως, στο συνταξιοδοτικό μέτωπο, οι συντάξεις είναι μια απαίτηση που εγείρεται επάνω στα εισοδήματα των μελλοντικών εργαζόμενων, είτε υπό την μορφή των φόρων (κρατικά προγράμματα) είτε σε χρηματοοικονομικά περιουσιακά στοιχεία όπως οι μετοχές και τα ακίνητα (εταιρικά προγράμματα). Λιγότεροι εργαζόμενοι θα πρέπει να συνεπάγονται μικρότερες συντάξεις. Η πρακτική συνέπεια μπορεί να είναι η συνταξιοδότηση σε μεγαλύτερη ηλικία. Στοιχεία του ΟΟΣΑ δείχνουν ότι παρά το γεγονός πως η επίσημη ηλικία συνταξιοδότησης είναι τα 65, ο μέσος Ιάπωνας άνδρας στην πραγματικότητα συνταξιοδοτείται στα 69. Αν το εισόδημα που προσφέρει η σύνταξή σου φαίνεται μικρό, τότε θα αναγκαστείς να συνεχίσεις να εργάζεσαι.

Αλλά υπάρχουν και άλλες παράμετροι που αφορούν το θέμα, πέρα από τις συντάξεις. Έχουμε βιώσει μια μακρά περίοδο κατά την διάρκεια της οποίας η αύξηση του πληθυσμού ήταν η φυσιολογική κατάσταση. Φυσικά, οι παγκόσμιοι πόλεμοι διέκοψαν αυτήν την τάση αλλά έτεινε να τους ακολουθεί μια ανάκαμψη της γονιμότητας. Έτσι ο γαλλικός πληθυσμός έπεσε κατά 2,5 εκατομμύρια κατά την διάρκεια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου αλλά είχε επανέλθει σχεδόν στα επίπεδα του 1914 μέχρι το 1931. Μέχρι το 1945 η αύξηση του γαλλικού πληθυσμού ήταν σίγουρα αργή, αλλά η ανησυχία τότε ήταν η στασιμότητα και όχι η μείωση.

Αν πάμε πίσω στην προβιομηχανική εποχή, βλέπουμε ότι ο πληθυσμός ήταν πιο απρόβλεπτος. Υπέφερε από την κλασική Μαλθουσιανή παγίδα του να ξεπερνά περιοδικά τη διαθεσιμότητα τροφής. Οι ιστορικοί ακόμη διαφωνούν για τους λόγους που οδήγησαν στη Βιομηχανική Επανάσταση (ακόμα και για το αν πράγματι υπήρξε επανάσταση) αλλά είναι σαφές ότι δεν θα ήταν δυνατή χωρίς βελτίωση στην αγροτική παραγωγικότητα, η οποία απελευθέρωσε το εργατικό δυναμικό ώστε να μετακινηθεί στην βιομηχανία και εξασφάλισε ότι αυτά τα επιπλέον στόματα θα ταΐζονταν.

Η αύξηση του πληθυσμού συνέβαλε περίπου το μισό της συνολικής οικονομικής ανάπτυξης που έχει καταγραφεί μεταξύ του 1700 και του 2012, σύμφωνα με τον Τόμας Πίκερτυ, της Σχολής Οικονομικών του Παρισιού. Φυσικά, είναι πιθανό οι οικονομίες να παρουσιάζουν κατά κεφαλήν ανάπτυξη σε μια περίοδο που ο πληθυσμός μειώνεται (όπως κατάφεραν οι Ιάπωνες), τα δε μεμονωμένα άτομα μπορούν ακόμη να ευημερήσουν.

Όμως, οι συνέπειες σίγουρα θα είναι σημαντικές. Τα περισσότερα συστήματα πρόνοιας χτίστηκαν επάνω στη βάση του pay-as-you-go (δηλαδή τα οφέλη όπως επιδόματα και συντάξεις πληρώνονται από τους τρέχοντες φόρους) που λειτουργεί εύρυθμα μόνο όταν αυτοί που πληρώνουν είναι περισσότεροι από αυτούς που λαμβάνουν παροχές από το σύστημα. Μειώσεις πληθυσμών οδηγούν σε πολύ δυσάρεστα μαθηματικά. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα γιατί αυτά τα προγράμματα έχουν «πουληθεί» στους ψηφοφόρους ως σχήματα ανταποδοτικά, παρόμοια με αυτά των ασφαλιστικών, τα οποία αποδίδουν ανάλογα με τις εισφορές τους. Ως αποτέλεσμα αυτού του γεγονότος οι ψηφοφόροι φυσικά αντιστέκονται στις μεταρρυθμίσεις. Θα είναι ενδιαφέρον να δει κανείς πως η ισπανική ασφαλιστική μεταρρύθμιση, που περιορίζει την σύνδεση των συντάξεων με τον πληθωρισμό εκτός και αν το πρόγραμμα έχει πλεόνασμα, θα γίνει αποδεκτή από τους ψηφοφόρους.

Αλλά οι πληθυσμοί που αυξάνονται είναι επίσης συνδεδεμένοι με τιμές ακινήτων που αυξάνονται. Το «δεν φτιάχνουν άλλη γη» είναι ένα από τα αρχαιότερα επιχειρήματα των υποστηρικτών της κτηματαγοράς. Αλλά σε μια χώρα της οποίας ο πληθυσμός μειώνεται, οι τιμές των ακινήτων μπορεί να οδεύσουν προς την αντίθετη κατεύθυνση. Θα αλλάξει αυτό το γεγονός την νοοτροπία των μικρο-αποταμιευτών που θεωρούν τα σπίτια τους οικονομία τους; Θα αλλάξει την αγορά υπέρ τη ενοικίασης;

Επίσης υπάρχει και το χρέος.  Το χρέος συνήθως είναι καθορισμένο σε ονομαστικούς όρους. Αν ο πληθυσμός και το ΑΕΠ μειωθούν, τότε οι αναλογίες χρέος/άτομο και χρέος/ΑΕΠ θα αυξηθούν. Αυτό σίγουρα θα κάνει τους ανθρώπους διστακτικούς να αναλάβουν περισσότερο χρέος. Δεν είναι  σαφές ότι έχουμε ένα οικονομικό μοντέλο που λειτούργησε καλά χωρίς να αυξάνεται το χρέος σε σταθερή βάση.

Επίσης υπάρχει και το θέμα των μισθών. Αν πάμε πίσω στην περίοδο του Μαύρου Θανάτου, όταν οι επιδημίες στην Ευρώπη είχαν σαν συνέπεια την μείωση του πληθυσμού  σε έναν βαθμό ανάλογο με αυτόν που αναμένεται στην Ιαπωνία (αν και ταχύτερα), θα δούμε ότι την ακολούθησε μια έλλειψη εργατικού δυναμικού που αύξησε τους μισθούς. Μήπως αυτή θα είναι η εκδίκηση των εργαζομένων μετά από χρόνια μείωσης των πραγματικών μισθών και αύξησης των κερδών ως αναλογία του ΑΕΠ; (Στα τέλη του 14ου αιώνα, οι γαιοκτήμονες αντιστάθηκαν, με αποτέλεσμα την επανάσταση των χωρικών στην Αγγλία.) Από την άλλη πλευρά, η ταχεία αύξηση του πληθυσμού οδηγεί σε μείωση των ανισοτήτων, ενώ η αργή αύξησή του σε αύξησή τους. Η εποχή πριν το 1700 παρουσίαζε πολύ μεγαλύτερες ανισότητες απ’ ότι η σημερινή, με τον πλούτο να συγκεντρώνεται στα χέρια μιας ελίτ γαιοκτημόνων.  

Κάποιες χώρες (ανάμεσά τους οι ΗΠΑ και η Βρετανία) έχουν πολύ καλύτερες δημογραφικές προοπτικές απ’ ό,τι η Ιαπωνία, σε μεγάλο βαθμό λόγω των σημαντικών ροών μετανάστευσης. Αλλά η μετανάστευση προκαλεί την εμφάνιση πολλών πολιτικών θεμάτων και είναι ένας λόγος που οι ψηφοφόροι είναι οργισμένοι, με αποτέλεσμα η λαϊκιστική δεξιά να τα πηγαίνει τόσο καλά στις δημοσκοπήσεις. Η Ιαπωνία στο παρελθόν ήταν διστακτική απέναντι στη μετανάστευση. Θα επιλέξουν οι Ευρωπαίοι να κλείσουν τα σύνορά τους, και, αν το κάνουν, ποιος θα στελεχώσει τα γηροκομεία τους καθώς οι ίδιοι θα γερνούν;

Αυτά τα θέματα θα αποτελέσουν το υπόβαθρο των οικονομικών και πολιτικών πρωτοσέλιδων για τις επόμενες δεκαετίες. Δεν είναι σαφές αν οι ηγέτες μας τους αφιερώνουν αρκετή σκέψη.

______________________________________

© The Economist, 2/1/2014. Μεταφράστηκε και δημοσιεύθηκε από τις Εκδόσεις Κέρκυρα Α.Ε. έπειτα από ειδική άδεια. Το πρωτότυπο αγγλικό κείμενο βρίσκεται στο www.economist.com/blogs