Και τα επιτόκια τρελάθηκαν

Οι καμπύλες αποδόσεων έχουν επισήμως τρελαθεί. Οι αρνητικές αποδόσεις πλέον βρίσκονται παντού γύρω μας. 

Από κρατικά ομόλογα με αξιολόγηση ΑΑΑ μέχρι εταιρικά ομόλογα που με ευκολία μπορούν να χαρακτηριστούν σκουπίδια.

Παραθέτουμε παρακάτω πίνακα αποδόσεων δεκαετών ομολόγων για μια πλειάδα χωρών όπως αντλήθηκαν από τον ιστότοπο worldgovernmentbondsστις 23.07.2019. 

Είναι προφανές ότι οι αρνητικές αποδόσεις επεκτείνονται και πέρα από χαρτιά τα οποία θεωρούνται ασφαλή.

Το τρίλημμα της μακροοικονομίας

Για επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται σε πάνω από μία χώρα, εισάγουν οι ίδιες σημαντικό κομμάτι των πρώτων υλών τους, ή έχουν έντονο εξαγωγικό προσανατολισμό, η ελεύθερη κίνηση κεφαλαίων τους δίνει την ευελιξία να επενδύσουν όπου θεωρούν ότι τα χρήματά τους θα έχουν την μεγαλύτερη απόδοση ή μειώνει τη γραφειοκρατία που υφίστανται για τις συναλλαγές τους με πελάτες και προμηθευτές. Οι σταθερές συναλλαγματικές ισοτιμίες από την άλλη πλευρά μειώνουν τους συναλλαγματικούς κινδύνους που προκύπτουν από τις μεταβολές της αξίας των νομισμάτων στις αγορές συναλλάγματος. Τέτοιες συνθήκες βέβαια σπάνια συναντώνται. Η Ευρωζώνη αποτελεί στην ουσία έναν επιχειρηματικό παράδεισο, μοναδικό στον κόσμο, ο οποίος έχει σχεδιαστεί σχεδόν αποκλειστικά για την κάλυψη των αναγκών των ισχυρών πολυεθνικών κολοσσών της Ευρώπης. Γιατί συμβαίνει αυτό όμως;

Η απάντηση έγκειται στο άπιαστο τρίλημμα της μακροοικονομίας. Η ουσία του έγκειται στο γεγονός ότι σε μια μεμονωμένη χώρα η ελεύθερη κίνηση κεφαλαίων και οι σταθερή συναλλαγματική ισοτιμία δεν είναι συμβατές με μια πλήρως αυτόνομη νομισματική πολιτική, η οποία είναι απαραίτητη για μια ορθή διαχείριση της οικονομίας της. Αν για παράδειγμα μια χώρα αποφασίσει να αυξήσει ή να μειώσει τα επιτόκια στο εσωτερικό της, διατηρώντας παράλληλα σταθερές συναλλαγματικές ισοτιμίες, δεν μπορεί να επιτρέψει την ελεύθερη κίνηση κεφαλαίων από και προς τη χώρα. Χωρίς τέτοιους ελέγχους μια χώρα που αυξάνει τα επιτόκια θα παρατηρήσει μια μεγάλη εισαγωγή κεφαλαίων από το εξωτερικών τα οποία θα σπεύσουν για να επωφεληθούν των μεγαλύτερων αποδόσεων. Αν αντίθετα προχωρήσει σε μείωση των επιτοκίων θα παρατηρηθούν μεγάλες εκροές κεφαλαίων, τα οποία θα αναζητήσουν μεγαλύτερες αποδόσεις στο εξωτερικό.

Ο μύθος της νομισματικής αυτονομίας

Πολύ συζήτηση είχε γίνει, ιδιαίτερα την περίοδο 2010-2015 περί της νομισματικής αυτονομίας που απολαμβάνει κάθε χώρα. Η απλοϊκή σκέψη που έρχεται στο μυαλό του καθενός είναι ότι μια χώρα έχοντας το δικό της νόμισμα απολαμβάνει νομισματικής αυτονομίας. Εν μέσω της κρίσης προτάθηκε η λύση της επιστροφής της χώρας σε εθνικό νόμισμα ως μιας ύστατης προσπάθειας ανάκτησής της. Ακόμα και ο κ. Βαρουφάκης όμως, ο οποίος πάντα υποστήριζε ότι θα έπρεπε να είμαστε προετοιμασμένοι για ένα τέτοιο ενδεχόμενο, δεν ήταν οπαδός αυτής της λύσης.

Διαβάζοντας κανείς παλιές συνεντεύξεις υπουργών οικονομικών, διοικητών της Τραπέζης της Ελλάδος και τραπεζιτών μπορεί να διαμορφώσει κανείς μια ιδέα των ζητημάτων που τους απασχολούσαν. Διατήρηση της αξιοπιστίας του νομίσματος με αποτροπή βίαιων υποτιμήσεων οι οποίες θα εξανέμιζαν τις οικονομίες των Ελλήνων, υψηλά επιτόκια δανεισμού για επιχειρήσεις και μηδενική καταναλωτική πίστη. Μην λησμονάμε ότι ακόμα και τα στεγαστικά δάνεια είναι ένα σχετικά νέο «φρούτο» για τη χώρα. Δεν έχουν ξεχαστεί ακόμα οι εποχές που οι αγοραστές ακινήτων υπέγραφαν γραμμάτια στους εργολάβους …

Η Ελλάδα λοιπόν δεν ήταν από τις χώρες που επί δραχμής απολάμβαναν πραγματικής νομισματικής αυτονομίας, μιας και υπήρχαν και εκείνη την εποχή πολλοί περιορισμοί στην άσκηση νομισματικής πολιτικής. Ποιες χώρες όμως απολαμβάνουν πραγματικά νομισματικής αυτονομίας;

Αποεπένδυση και τράπεζες

Το σφυροκόπημα στις τραπεζικές μετοχές στο ΧΑΑ συνεχίζεται πλέον για δεύτερο μήνα. Η κατάσταση είναι τραγική και η κυβέρνηση κάνει ότι μπορείγια να αντιστρέψει την τάση. Τα κόκκινα δάνεια αυξάνονται συνεχώς και δυστυχώς οι δυνατότητες ανάπτυξης της οικονομίας μειώνονται τρίμηνο με το τρίμηνο. Πολλοί εστιάζουν στη φυγή επιχειρήσεων και τις μεταφορές έδρας τους σε χώρες της κεντρικής Ευρώπης προς αναζήτηση φθηνότερων πηγών χρηματοδότησης, ή απλώς αποσύρθηκαν από τη χώρα. Βιοχάλκο, ΦΑΓΕ, S& B, Fnac, Carefur, Τιτάν, Alumil… Η λίστα δεν έχει τελειωμό. Η μεταφορά έδρας μιας επιχείρησης δεν είναι όμως απαραίτητα κάτι κακό, ούτε η απόσυρση από την ελληνική αγορά, εφ’ όσον κάποιος ντόπιος αναλαμβάνει την ίδια δραστηριότητα.

Αυτό όμως που είναι σίγουρα καταστροφικό είναι η αποεπένδυση που συντελείται στη χώρα από το 2010 και μετά. Παρά τα όσα παράπονα διατυπώνονταν στον τύπο και πριν το 2010 σχετικά με το κλείσιμο επιχειρήσεων και την αποβιομηχάνιση, οι παραγωγικές δυνατότητες της χώρας αυξάνονταν συνεχώς. Ο ακαθάριστος ρυθμός σχηματισμού κεφαλαίου ήταν πάντοτε μεγαλύτερος από τις αποσβέσεις.

Γίνεται νόμισμα χωρίς κράτος και χωρίς κεντρική τράπεζα; Η περίπτωση του Ιράκ.

Στο ξεκίνημα του πρώτου πολέμου του κόλπου, το 1991, το επίσημο νόμισμα του Ιράκ ήταν το δηνάριο. Μετά τον πόλεμο, το Ιράκ χωρίστηκε σε δύο τμήματα, τα οποία ήταν πολιτικά, στρατιωτικά και οικονομικά χωρισμένα μεταξύ τους. Το νότιο τμήμα ήταν υπό τον έλεγχο του Σαντάμ Χουσείν, ενώ το βόρειο τμήμα, πάνω από τον 36ο παράλληλο εξελίχθηκε σε ένα de facto κουρδικό προτεκτοράτο.

Στο νότο το καθεστώς του Σαντάμ, χτυπημένο από τις κυρώσεις που είχαν επιβληθεί από τα Ηνωμένα Έθνη, κατέφυγε στο τύπωμα χρήματος για να αντιμετωπίσει το ολοένα και αυξανόμενο έλλειμα του κρατικού προϋπολογισμού. Πριν τον πόλεμο τα χαρτονομίσματα του Ιράκ εισάγονταν από το εξωτερικό. Εξ’ αιτίας όμως του εμπάργκο εισαγωγή χαρτονομισμάτων δε μπορούσε να γίνει. Μη έχοντας τη δυνατότητα να αυξήσει την ποσότητα των υπαρχόντων χαρτονομισμάτων, το καθεστώς επέλεξε να τυπώσει νέα χαρτονομίσματα, αυτή τη φορά με το πρόσωπο του Σαντάμ επάνω. Αυτά έγιναν γνωστά ως δηνάρια του Σαντάμ. Στους πολίτες του νοτίου τμήματος δόθηκαν τρεις εβδομάδες για να ανταλλάξουν τα παλιά με τα νέα δηνάρια. Η αρχική ισοτιμία ήταν 1:1. Στο τέλος του 1991 βρισκόταν σε κυκλοφορία περίπου 22 δις δηνάρια.

Ο μάγος του ΟΖ και η νομισματική πολιτική των ΗΠΑ στο τέλος του 19ου αιώνα

Πολλοί από εμάς έχουν δει την παιδική ταινία «Ο μάγος του ΟΖ», η οποία βασίζεται σε ένα παιδικό βιβλίο του 1900 του Αμερικάνου συγγραφέα Frank Baum. Το βιβλίο εξιστορεί την ιστορία της Dorothy, ενός νεαρού κοριτσιού, το οποίο βρίσκεται χαμένο σε μια μακρινή χώρα, μακριά από το σπίτι της. Αυτό που δε γνωρίζουν οι περισσότεροι είναι ότι η ιστορία αποτελεί μια αλληγορία για τη νομισματική πολιτική των ΗΠΑ στο τέλος του 19ουαιώνα.

Την περίοδο 1879-1914 το δολάριο ήταν προσκολλημένο στον κανόνα του χρυσού με όλες τις αγκυλώσεις που αυτός δημιουργεί. Κεντρική τράπεζα δεν υπήρχε και μια οικονομική μεγέθυνση που δε συνοδευόταν από ανάλογη αύξηση στη διαθέσιμη ποσότητα χρυσού μπορούσε να οδηγήσει σε αποπληθωρισμό. Το κακό δεν άργησε να συμβεί …

Από το 1880 μέχρι το 1896 το επίπεδο των τιμών στις ΗΠΑ έπεσε κατά περίπου 23%, μια κατάσταση που έμοιαζε πολύ με την κατάσταση που βιώνουμε στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια. Το απροσδόκητο αυτό γεγονός, οδήγησε, όπως και στην Ελλάδα, σε μια μεγάλη ανακατανομή του πλούτου. Η πλειοψηφία των αγροτών στις δυτικές πολιτείες είχαν δάνεια. Οι πιστωτές τους ήταν κυρίως τραπεζίτες της ανατολικής ακτής. Η πτώση των τιμών, όπως και η πτώση του ΑΕΠ στην Ελλάδα, έκανε την αποπληρωμή των δανείων τους πρακτικά αδύνατη. Εφ’ όσον η πτώση των τιμών δε συνοδεύτηκε από το κούρεμα των δανείων, το γεγονός ότι η ονομαστική αξία των δανείων έμεινε σταθερή σήμαινε ότι η πραγματική τους αξία αυξήθηκε.

Ευαγγελίζου γη χαράν μεγάλην

Στα τέλη του Φεβρουαρίου περιορισμένη έκταση πήρε η είδηση μιας τροπολογίας που ψηφίστηκε σε νομοσχέδιο του υπουργείου παιδείας για την ίδρυση του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής. Η τροπολογία αφορούσε τον τρόπο ανάδειξης του αντιπροέδρου και του γενικού γραμματέα του Πανελληνίου Ιερού Ιδρύματος Ευαγγελίστριας Τήνου. Η συγκεκριμένη τροπολογία καταργούσε στην ουσία παλαιότερη τροπολογία του 2014[1] και επανάφερε το καθεστώς ανάδειξης αντιπροέδρου και γενικού γραμματέα του ΠΙΙΕΤ στο καθεστώς που προβλεπόταν στο ν. 349/76 (ΦΕΚ 149 Α’) : «Περί διοικήσεως του Πανελληνίου Ιερού Ιδρύματος Ευαγγελιστρίας Τήνου».

Η διάταξη του 2014 είχε θεωρηθεί πραξικοπηματική και είχε προκαλέσει έντονες αντιδράσεις στην Τήνο. Είχε οδηγήσει ακόμη και σε περιορισμένης έκτασης επεισόδια εναντίον του επιχώριου μητροπολίτη. Η νέα τροπολογία έγινε δεκτή με ενθουσιασμό στο νησί, ενώ έντονη υπήρξε η αντίδραση της Αρχιεπισκοπής Αθηνών.

Γιατί όμως η διαχείριση ενός ιδρύματος προκαλεί τόσες έριδες στο νησί; Ας επιχειρήσουμε μια σύντομη ματιά στην πρόσφατη, αλλά και στην παλαιότερη ιστορία του ιδρύματος για να κατανοήσουμε το λόγο της αντιπαράθεσης.

Σχήμα προστασίας ενεργητικού

Από τις αρχές Οκτωβρίου οι τράπεζες βρίσκονται ξανά, μετά από μια σχετικά ήρεμη διετία, στο μάτι του κυκλώνα. Ο κεντρικός τραπεζίτης της χώρας είναι εξαφανισμένος, ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης έβγαλε εγκαίρως την ουρά του και η υπόλοιπη κυβέρνηση κάνει ότι μπορεί για να σώσει την παρτίδα. Φιλικά προσκείμενα στο Μαξίμου έντυπα κάνουν λόγο για κερδοσκοπικά παιχνίδια σε βάρος των τραπεζών. Τα ίδια δηλαδή που ακούγαμε πριν από έξι μήνες για τη folliefollie…

Από την αρχή της κρίσης όλοι υποπτευόμασταν ότι οι ισολογισμοί των τραπεζών περιείχαν πολλούς κρυμμένους σκελετούς στα ντουλάπια τους. Πολλούς περισσότερους από ότι παραδεχόταν οι ίδιες οι τράπεζες. Κάθε ανακεφαλαιοποίηση υποσχόταν να λύσει οριστικά το πρόβλημα, όλοι όμως γνώριζαν ότι σε λίγο καιρό μια ακόμη ανακεφαλαιοποίηση θα γινόταν απαραίτητη. Όσο δε η ελληνική οικονομία συνέχιζε να κινείται σε ρυθμούς τουλάχιστον 25% χαμηλότερους από τα προ κρίσης επίπεδα η κατάσταση δεν πρόκειται να βελτιωθεί.

Ο μάγος του ΟΖ και η νομισματική πολιτική των ΗΠΑ στο τέλος του 19ου αιώνα

Πολλοί από εμάς έχουν δει την παιδική ταινία «Ο μάγος του ΟΖ», η οποία βασίζεται σε ένα παιδικό βιβλίο του 1900 του Αμερικάνου συγγραφέα Frank Baum. Το βιβλίο εξιστορεί την ιστορία της Dorothy, ενός νεαρού κοριτσιού, το οποίο βρίσκεται χαμένο σε μια μακρινή χώρα, μακριά από το σπίτι της. Αυτό που δε γνωρίζουν οι περισσότεροι είναι ότι η ιστορία αποτελεί μια αλληγορία για τη νομισματική πολιτική των ΗΠΑ στο τέλος του 19ουαιώνα.

Την περίοδο 1879-1914 το δολάριο ήταν προσκολλημένο στον κανόνα του χρυσού με όλες τις αγκυλώσεις που αυτός δημιουργεί. Κεντρική τράπεζα δεν υπήρχε και μια οικονομική μεγέθυνση που δε συνοδευόταν από ανάλογη αύξηση στη διαθέσιμη ποσότητα χρυσού μπορούσε να οδηγήσει σε αποπληθωρισμό. Το κακό δεν άργησε να συμβεί …

Από το 1880 μέχρι το 1896 το επίπεδο των τιμών στις ΗΠΑ έπεσε κατά περίπου 23%, μια κατάσταση που έμοιαζε πολύ με την κατάσταση που βιώνουμε στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια. Το απροσδόκητο αυτό γεγονός, οδήγησε, όπως και στην Ελλάδα, σε μια μεγάλη ανακατανομή του πλούτου. Η πλειοψηφία των αγροτών στις δυτικές πολιτείες είχαν δάνεια. Οι πιστωτές τους ήταν κυρίως τραπεζίτες της ανατολικής ακτής. Η πτώση των τιμών, όπως και η πτώση του ΑΕΠ στην Ελλάδα, έκανε την αποπληρωμή των δανείων τους πρακτικά αδύνατη. Εφ’ όσον η πτώση των τιμών δε συνοδεύτηκε από το κούρεμα των δανείων, το γεγονός ότι η ονομαστική αξία των δανείων έμεινε σταθερή σήμαινε ότι η πραγματική τους αξία αυξήθηκε.

Γίνεται νόμισμα χωρίς κράτος και χωρίς κεντρική τράπεζα; Η περίπτωση του Ιράκ.

Στο ξεκίνημα του πρώτου πολέμου του κόλπου, το 1991, το επίσημο νόμισμα του Ιράκ ήταν το δηνάριο. Μετά τον πόλεμο, το Ιράκ χωρίστηκε σε δύο τμήματα, τα οποία ήταν πολιτικά, στρατιωτικά και οικονομικά χωρισμένα μεταξύ τους. Το νότιο τμήμα ήταν υπό τον έλεγχο του Σαντάμ Χουσείν, ενώ το βόρειο τμήμα, πάνω από τον 36ο παράλληλο εξελίχθηκε σε ένα de facto κουρδικό προτεκτοράτο.

Στο νότο το καθεστώς του Σαντάμ, χτυπημένο από τις κυρώσεις που είχαν επιβληθεί από τα Ηνωμένα Έθνη, κατέφυγε στο τύπωμα χρήματος για να αντιμετωπίσει το ολοένα και αυξανόμενο έλλειμα του κρατικού προϋπολογισμού. Πριν τον πόλεμο τα χαρτονομίσματα του Ιράκ εισάγονταν από το εξωτερικό. Εξ’ αιτίας όμως του εμπάργκο εισαγωγή χαρτονομισμάτων δε μπορούσε να γίνει. Μη έχοντας τη δυνατότητα να αυξήσει την ποσότητα των υπαρχόντων χαρτονομισμάτων, το καθεστώς επέλεξε να τυπώσει νέα χαρτονομίσματα, αυτή τη φορά με το πρόσωπο του Σαντάμ επάνω. Αυτά έγιναν γνωστά ως δηνάρια του Σαντάμ. Στους πολίτες του νοτίου τμήματος δόθηκαν τρεις εβδομάδες για να ανταλλάξουν τα παλιά με τα νέα δηνάρια. Η αρχική ισοτιμία ήταν 1:1. Στο τέλος του 1991 βρισκόταν σε κυκλοφορία περίπου 22 δις δηνάρια.

Το αδιέξοδο του bitcoin

Τους τελευταίους μήνες η πορεία του ψηφιακού νομίσματος bitcoin έχει εξάψει τη φαντασία πολλών. Η τιμή του έχει εκτιναχθεί από περίπου $500 στα μέσα του 2016 και λιγότερα από $1.000 στην αρχή του έτους στις $10.000. Τί είναι όμως το bitcoin;

Το bitcoin είναι ένα εξ ολοκλήρου ψηφιακό νόμισμα που δημιουργήθηκε το 2008 από αγνώστους. Έχει αποκεντρωμένη δομή, χωρίς να υποστηρίζεται και να ελέγχεται από μια κεντρική αρχή και σίγουρα όχι από μια κεντρική τράπεζα ή ένα κράτος.

Ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά του bitcoin είναι ότι μπορούν να φτιαχτούν μόνο 21.000.000 «κομμάτια». Αυτό διασφαλίζει τους κατόχους και χρήστες του νομίσματος ότι δε θα έρθει κάποια στιγμή κάποιος να «τυπώσει» ένα δισεκατομμύριο καινούρια κομμάτια τα οποία θα απαξιώσουν τα ήδη υπάρχοντα.

Πως όμως «τυπώνονται» τα bitcoin και από ποιόν; Χωρίς να μπούμε σε τεχνικές λεπτομέρειες μπορούμε να πούμε ότι κάθε bitcoin κατασκευάζεται από έναν υπολογιστή, αφού αυτός εκτελέσει μια σειρά πολύ περίπλοκων και ολοένα και αυξανόμενα χρονοβόρων υπολογισμών. Αυτή η διαδικασία ονομάζεται εξόρυξη – mining. Ο αλγόριθμος είναι έτσι κατασκευασμένος ώστε τα πρώτα bitcoin που δημιουργήθηκαν, εξ ορύχθηκαν σχετικά εύκολα, ενώ όσο περισσότερα παράγονται, τόσο πιο δύσκολο είναι για έναν υπολογιστή να τα εξορύξει. Εδώ και κάποια χρόνια η εξόρυξη bitcoin έχει καταστεί μια ιδιαίτερα ακριβή, χρονοβόρα και ενεργοβόρα διαδικασία, για την οποία χρησιμοποιούνται εξειδικευμένα μηχανήματα. Η συμβολή κάποιου εξορυκτή – miner είναι επίσης απαραίτητη και για την εκκαθάριση μιας συναλλαγής.

F 16 και αμυντικές δαπάνες

oikonomica

Εντύπωση έχει προκαλέσει στη χώρα η είδηση ότι στο πλαίσιο της επίσκεψης του πρωθυπουργού στις ΗΠΑ, κλείστηκε συμφωνία ανάμεσα στον Αμερικάνο πρόεδρο και τον Έλληνα πρωθυπουργό για αναβάθμιση των μαχητικών αεροσκαφών F-16 της Ελληνικής πολεμικής αεροπορίας. Η Ελλάδα παρά την κρίση, η οποία κλείνει αισίως τον όγδοο χρόνο στη χώρα μας δεν έχει προβεί σε δραστική μείωση των αμυντικών δαπανών της, οι οποίες ανέκαθεν ήταν πολύ υψηλές.

Κατά τη διάρκεια της κρίσης πολύς κόσμος, αναζητώντας τα αίτια των μεγάλων ελλειμάτων και της χρεοκοπίας του κράτους, έστρεφε την προσοχή του στη φοροδιαφυγή, τη διαφθορά και το ελλειμματικό εμπορικό ισοζύγιο. Αυτά τα φαινόμενα όμως συναντώνται εύκολα και στις υπόλοιπες δυτικοευρωπαϊκές οικονομίες. Ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες που μας διαχωρίζουν από αυτές όμως δεν είναι παρά οι αμυντικές μας δαπάνες.

Μπορεί το ποσοστό του ΑΕΠ που δαπανάται στην άμυνα να μη βρίσκεται πλέον στο 4,2% του 1988, στο τέλος του ψυχρού πολέμου, ούτε καν στο 3,6% του 2000, εξακολουθεί όμως να είναι υψηλότατο, στο 2,4% το 2016. Το 4,2% του 1988 μπορεί να φαίνεται αντιφατικό μετά από 7 χρόνια διακυβέρνησης ενός πρωθυπουργού που φώναζε στις πλατείες «έξω οι βάσεις του θανάτου» και ήταν μέλος διεθνών επιτροπών αποπυρηνικοποίησης, βρισκόμασταν ακόμη όμως εν μέσω του ψυχρού πολέμου και μετά από την κρίση του Σεισμίκ. Το 2000, όταν η υπόλοιπη Ευρώπη μείωνε τις αμυντικές δαπάνες της κάτω από το 2%, εμείς παραμέναμε σταθερά υψηλότερα από τους εταίρους μας. Εμείς είχαμε βέβαια φρέσκια την κρίση στα Ίμια …

Η ηθική του ξεκαθαρίσματος των κόκκινων δανείων

oikonomica

Μετά από επτά χρόνια κρίσης η χώρα εξακολουθεί απεγνωσμένα να προσπαθεί να ορθοποδήσει. Αυτή η προσπάθεια βέβαια είναι σχεδόν αδύνατο να ευοδώσει καρπούς εφόσον οι δύο πυλώνες της οικονομίας, το κράτος και οι τράπεζες εξακολουθούν να παραπαίουν.

Το κράτος εξακολουθεί να επιβαρύνεται με ένα δυσβάσταχτο και μη βιώσιμο χρέος, το οποίο δεν υπάρχει περίπτωση να μπορέσει να εξυπηρετήσει μεσοπρόθεσμα. (τουλάχιστον όχι χωρίς μια γενναία διευθέτηση, στην οποία οι Ευρωπαίοι εταίροι μας το βρίσκουν, και με το δίκιο τους, πολιτική αυτοκτονία να συμφωνήσουν).

Οι τράπεζες από την άλλη έχουν ξεκινήσει δειλά – δειλά να προσφέρουν δάνεια στους πελάτες τους. Παρ’ όλα αυτά δεν μπορούν να αναλάβουν πλήρως το ρόλο τους, της παροχής δηλαδή ρευστότητας στην οικονομία προτού εξυγιανθούν πλήρως. Όσο η ποιότητα του ενεργητικού τους παραμένει αμφίβολη θα συνεχίζουν να βαδίζουν μεταξύ φθοράς και αφθαρσίας. Και όταν συζητάμε για το ενεργητικό τους εννοούμε το δανειακό τους χαρτοφυλάκιο.

Η κατάρρευση της τράπεζας της Γλασκόβης και το τέλος της απεριόριστης ευθύνης στον τραπεζικό κλάδο.

Κατά τη διάρκεια της κρίσης ο τραπεζικός κλάδος δοκιμάστηκε σκληρά και επιβίωσε μόνο χάρη στη γενναία στήριξη που του παρασχέθηκε από τις κεντρικές τράπεζες, όσο αφορά τη ρευστότητα και από τις κυβερνήσεις όσο αφορά την κεφαλαιακή τους βάση. Τα ρίσκα που είχαν πάρει οι τράπεζες ήταν τεράστια, επενδύοντας σε πολύπλοκα χρηματοοικονομικά προϊόντα με χρήματα των καταθετών. Η μόχλευσή τους σε μερικές περιπτώσεις έφτανε στο 50:1[1], πράγμα που σημαίνει ότι μια μόλις 2% πτώση της αξίας του ενεργητικού τους μπορούσε να εξαλείψει τα ιδία κεφάλαιά τους και να κάνει επιτακτική την ανάγκη μιας ανακεφαλαιοποίησης.

Οι μέτοχοι μιας τράπεζας έχουν κάθε λόγο να πιέζουν προς την κατεύθυνση της ανάληψης όλο και μεγαλύτερων ρίσκων από την πλευρά της διοίκησης, μιας και έτσι προσβλέπουν σε μεγαλύτερα κέρδη. Η διοίκηση δεν έχει λόγο να ανθίσταται, μιας και η επίτευξη μεγάλων κερδών ισοδυναμεί με μεγαλύτερες ανταμοιβές για τα στελέχη της τράπεζας, ενώ στην περίπτωση ζημιών, το λογαριασμό θα κληθούν να πληρώσουν οι ομολογιούχοι, οι καταθέτες ή οι φορολογούμενοι … Τα κέρδη δικά τους και οι ζημιές δικές μας με άλλα λόγια. Τα πράγματα όμως δεν ήταν πάντοτε έτσι …

μείον ένα (-1) …

Η Βρετανία λοιπόν αποφάσισε να φύγει από την ΕΕ. Μετά από μία προεκλογική καμπάνια που στιγματίστηκε από πάθος και υπερβολές και από τις δύο πλευρές οι βρετανοί επέλεξαν με ποσοστό 52% να αποχωρήσουν από την ΕΕ.

Το στρατόπεδο του Remain ζωγράφισε με μελανά χρώματα την προοπτική της αποχώρησης. Σύμφωνα με τα μέλη του στρατοπέδου, μια ενδεχόμενη αποχώρηση θα σημάνει οικονομική καθίζηση και κατάρρευση του τομέα των χρηματοοικονομικών υπηρεσιών που είναι πολύ σημαντικός για το Ηνωμένο Βασίλειο. Στον αντίποδα οι οπαδοί του Brexit υποστήριξαν ότι μια ενδεχόμενη παραμονή θα σήμαινε ανεξέλεγκτες ροές μεταναστών προς το Ηνωμένο Βασίλειο.

Τα επιχειρήματα και των δύο πλευρών ήταν άθλια. Οικονομική κατάρρευση σίγουρα δεν πρόκειται να υπάρξει. Μια μικρή νευρικότητα και μια μικρή πτώση των αγορών ίσως. Κατάρρευση σίγουρα όχι. Η Βρετανία δεν είναι μια μικρή οικονομία. Αποτελεί σημαντικό χρηματοοικονομικό κέντρο της Ευρώπης παρά το γεγονός ότι επέλεξε να μη συμμετάσχει στο κοινό νόμισμα. Δεν έχει επιλέξει καν να σταθερή  ισοτιμία της λίρας με το ευρώ με ευεργετικά για αυτή αποτελέσματα. Δεν υπάρχει κανένας λόγος να προκληθεί πανικός στις χρηματαγορές από ενδεχόμενη αποχώρησή της.

Ιδεοληψία και οικονομία

oikonomica

  Σε πιο αθώες εποχές θέλαμε να πιστεύουμε ότι η διακυβέρνηση μιας χώρας και η διεύθυνση της οικονομίας της είναι μια δουλειά που απαιτεί γνώσεις, αναλυτική ικανότητα, ψυχραιμία και άλλες αρετές που ο μέσος άνθρωπος δεν κατείχε. Αυτός είναι και ο λόγος που οι αποφάσεις δε λαμβάνονται από απλούς ανθρώπους, αλλά η διακυβέρνηση ανατίθεται σε αντιπροσώπους, με περισσότερες γνώσεις από το μέσο άνθρωπο, οι οποίοι για να καταλήξουν σε μια απόφαση σταθμίζουν τα δεδομένα και καταλήγουν στη συμφερότερη απόφαση για το λαό τον οποίο αντιπροσωπεύουν.

Δυστυχώς τα πράγματα δεν είναι έτσι. Οι περισσότερες αποφάσεις, ιδιαίτερα στην Ευρώπη δε λαμβάνονται αναλύοντας δεδομένα, αλλά ως αποτέλεσμα ιδεοληψίας. Τα χρόνια που ακολούθησαν την κρίση του 2008 αναδείχθηκε σε μέγιστη αρετή η δημοσιονομική πειθαρχία. Όλοι προβάλουν σαν αυτονόητη την ανάγκη του συμμαζέματος των δημοσίων οικονομικών τη στιγμή που οι μεγαλύτερες οικονομίες του κόσμου βρίσκονται σε ύφεση. Αυτή η πεποίθηση δε βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα ή προσεκτική ανάλυση, αλλά σε ιδεοληψίες.

Καλλιεργείται η πεποίθηση ότι σε περίπτωση που οι εθνικές κυβερνήσεις δε λάβουν μέτρα μείωσης των δαπανών οι «αγορές» θα αποσύρουν την εμπιστοσύνη τους. Θα εκλάβουν τη μη λήψη μέτρων ως ένδειξη ότι οι εθνικές κυβερνήσεις δεν θα φανούν συνεπείς στις δανειακές τους υποχρεώσεις. Οι επενδυτές θα διστάσουν να προχωρήσουν επενδύσεις σε μια χώρα και αυτή θα μείνει στάσιμη.

Η μόχλευση (Leverage)– Μέρος Β’: Τα παράγωγα

oikonomica

Αφού αναφερθήκαμε στη βασική μορφή μόχλευσης, το δανεισμό ας συνεχίσουμε παρουσιάζοντας τη δεύτερη και πιο ύπουλη μορφή μόχλευσης. Τα παράγωγα. Έχουμε αναφερθεί αναλυτικά στα παράγωγα και στο παρελθόν. Τι είναι όμως αυτό που τα κάνει ύπουλα;

Μια επένδυση σε παράγωγα δε φαίνεται στον ισολογισμό μιας επιχείρησης. Δεν αποτελούν κάποια χρήματα που έχει δανειστεί μια επιχείρηση. Σε έναν ισολογισμό παρουσιάζονται συνήθως ως μια εγγραφή στο ενεργητικό, η οποία αποτυπώνεται ως ένα περιουσιακό στοιχείο. Ανάλογα με την τιμή του αγαθού για το οποίο συνάφθηκαν μπορεί η αξία τους να αυξάνεται ή να μειώνεται, ενώ η τελική εκκαθάρισή τους γίνεται στην ημερομηνία άσκησης του δικαιώματος το οποίο αντιπροσωπεύουν.

Μια πρόχειρη ματιά στον ισολογισμό μιας επιχείρησης μπορεί να αποκαλύψει το μέγεθος της μόχλευσης μέσω δανεισμού. Η μόχλευση μέσω παραγώγων θα παραμείνει κρυμμένη πίσω από έναν απόκρυφο κωδικό του τύπου «Άλλες κινητές αξίες». Αν τα πράγματα εξελιχθούν θετικά αυτές οι κινητές αξίες θα αποφέρουν κάποια στιγμή μεγάλα κέρδη. Αν όμως τα πράγματα στραβώσουν, όπως συνήθως συμβαίνει τα τελευταία χρόνια, αυτές οι κινητές αξίες μπορεί να μηδενιστούν και οι ζημιές για τον ισολογισμό να είναι ανεπανόρθωτες.

Η Μόχλευση (Leverage) – Μέρος Α’: Ο δανεισμός

oikonomica

Η μόχλευση είναι ένας γενικός όρος που χρησιμοποιείται στην χρηματοοικονομική για να περιγράψει τακτικές που χρησιμοποιούνται από μια οργάνωση ή ένα άτομο για να πολλαπλασιαστούν τα κέρδη ή οι ζημιές μιας επένδυσης. Τόσο στα ελληνικά όσο και στα αγγλικά (leverage) ο όρος παίρνει την ονομασία του από τον μοχλό (lever) επειδή υπάρχουν πολλά κοινά με τη μηχανική. Όπως στη μηχανική ο μοχλός πολλαπλασιάζει τη δύναμη που ασκείται, έτσι και στα χρηματοοικονομική η μόχλευση μπορεί να πολλαπλασιάσει τα κέρδη μιας επένδυσης. Οι βασικότερες μέθοδοι μόχλευσης είναι ο δανεισμός και η χρήση παραγώγων.

Η λογιστική μόχλευση υπολογίζεται από τον τύπο

Μόχλευση = Ενεργητικό / (Ενεργητικό – Παθητικό)

Ας εξετάσουμε αρχικά τη μόχλευση μέσω δανεισμού μέσω ενός απλού παραδείγματος λήψης στεγαστικού δανείου. Οι αρχές που το διέπουν είναι ίδιες με τις αρχές που διέπουν και τα επιχειρηματικά δάνεια. Χρησιμοποιούμε το στεγαστικό για λόγους απλούστευσης.

Η οικογένεια Παπαδοπούλου επιθυμεί να αγοράσει μια καινούρια οικία για να καλύψει τις στεγαστικές της ανάγκες. Η αξία του σπιτιού ανέρχεται στις €200.000 και οι Παπαδόπουλοι δεν έχουν στην κατοχή τους αυτό το ποσό. Έχουν να διαθέσουν €20.000 ενώ μπορούν να πάρουν και ένα στεγαστικό δάνειο €180.000 από μια τράπεζα. Η οικογένεια δε διαθέτει άλλα ακίνητα. Ένας εύκολος τρόπου να οπτικοποιήσουμε τη χρηματοοικονομική θέση της οικογένειας μετά την αγορά του σπιτιού είναι μέσω ενός ισολογισμού, ο οποίος παρουσιάζεται παρακάτω.

και αποχαιρέτησέ τις, τις τράπεζες που χάνεις …

ΕΛευθερη Λαικη Αντιστασιακη Συσπειρωση

Η κυβέρνηση της αριστεράς αποδεικνύεται πολύ χειρότερη από κάθε φαντασία. Καθ’ όλη τη διάρκεια της παραμονής της στην αντιπολίτευση, η τωρινή κυβέρνηση επέκρινε με δριμύτητα τους χειρισμούς προηγούμενων κυβερνήσεων αναφορικά με την τραπεζική κρίση στη χώρα μας. Οι προηγούμενες κυβερνήσεις με διάφορους νομικούς και λογικούςακροβατισμούς είχαν κατορθώσει να αφήσουν τις παλιές διοικήσεις να κρατήσουν το έλεγχο των τραπεζών τις οποίες είχαν χρεοκοπήσει.

Σημαία της τότε αντιπολίτευσης ήταν ότι εφ’ όσον το δημόσιο κατείχε συντριπτικό ποσοστό του μετοχικού κεφαλαίου όλων των συστημικών τραπεζών, η ίδια σκόπευε να ασκήσει αυτό του το δικαίωμα μετά την ανάληψη της εξουσίας. Οι τράπεζές μας ήταν από τότε χρεοκοπημένες και ήταν κοινό μυστικό ότι τα χρήματα της ανακεφαλαιοποίησης πέφτανε τότε σε ένα βαρέλι δίχως πάτο. Η δε προοπτική της ανάκτησης από την πλευρά του ΤΧΠΣ των κεφαλαίων που επένδυσε για τη διάσωσή τους. Η Ελλάδα δεν ήταν Σουηδία και το ΤΧΠΣ δεν ήταν Bankstödsnämnd. Παρά τη χρεοκοπία τους όμως οι τράπεζες παραμένανε στυλοβάτης του οικονομικού οικοδομήματος της χώρας. Η κατάρρευσή τους απλώς αντικατόπτριζε την κατάρρευση της ελληνικής οικονομίας. Εξακολούθησαν να στηρίζουν χρεοκοπημένα ΜΜΕ, κόμματα και επιχειρήσεις διαφόρων «ευνοούμενων». Ο μεγάλος φόβος του συστήματος ήταν μήπως ο ΣΥΡΙΖΑ αποφάσιζε να ασκήσει τα κυριαρχικά δικαιώματα του ελληνικού δημοσίου πάνω στις τράπεζες και η τοπική ολιγαρχία έχανε το πιο σημαντικό όπλο άσκησης επιρροής της.

Το χρήμα ως δημόσιο αγαθό

oikonomica

Ας εξετάσουμε τι είναι το χρήμα. Με το όρο χρήμα εννοούμε το αντικείμενο που χρησιμοποιείται και γίνεται ευρέως αποδεκτό για πληρωμές προϊόντων και υπηρεσιών και αποπληρωμή δανείων. Κατά τη διάρκεια της ανθρώπινης ιστορίας σαν χρήμα χρησιμοποιήθηκαν αρχικά αγαθά εύκολα ανταλλάξιμα, αποθηκεύσιμα και μεταφερόμενα. Κυρίως χρησιμοποιήθηκε ο χρυσός και ο άργυρος. Με την πάροδο των χρόνων τα πολύτιμα αυτά μέταλλα συμπληρώθηκαν από τα τραπεζογραμμάτια, τα γνωστά σε όλους μας χαρτονομίσματα. Από το δέκατο έβδομο αιώνα και μετά, οπότε ξεκίνησε η χρήση των τραπεζογραμματίων, αυτά είχαν αξία συνδεδεμένη με ένα πολύτιμο μέταλλο. Το τραπεζογραμμάτιο αποτελούσε στην ουσία μια υπόσχεση της τράπεζας να το ανταλλάξει με το αντίστοιχο πολύτιμο μέταλλο.

Πρακτικά λοιπόν για να αυξηθεί η ποσότητα του χρήματος θα έπρεπε να αυξηθεί η ποσότητα των αποθεμάτων πολύτιμου μετάλλου, πράγμα που γενικά γίνεται με σταθερό ρυθμό, πλην των εξαιρέσεων της απότομης ανακάλυψης μεγάλων κοιτασμάτων, όπως συνέβη στην Αλάσκα των Ην. Πολιτειών το 1847. Η τελευταία ενσάρκωση αυτού του συστήματος ήταν η υπογραφή της συμφωνίας του Bretton Woods μετά τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και η προσάρτηση σε αυτήν των περισσότερων χωρών του κόσμου. Εκεί συμφωνήθηκε ότι τα 35 δολάρια ηνωμένων πολιτειών θα αντιστοιχούσαν σε 31 περίπου γραμμάρια χρυσού, καθώς και ένα σύστημα σταθερών συναλλαγματικών ισοτιμιών. Το 1971 όμως οι Ηνωμένες Πολιτείες αποχώρησαν μονομερώς από τη συμφωνία, οπότε και ολόκληρο το σύστημα έπαψε να ισχύει.

Από τότε έπαψε να ισχύει η αντιστοίχηση του χρήματος με τον χρυσό και χρήμα έγινε το νόμιμο χρήμα (fiat currency), το οποίο δεν αντλεί την αξία του από την αντιστοιχία σε κάποιο πολύτιμο μέταλλο, αλλά από την επιβολή της υποχρέωσης από την πλευρά μιας κυβέρνησης στους πολίτες να το χρησιμοποιούν και να το κάνουν αποδεκτό σε όλες τις συναλλαγές τους. Εφόσον λοιπόν οι πολίτες είναι υποχρεωμένοι από την κυβέρνηση να χρησιμοποιούν νόμιμο χρήμα στις συναλλαγές τους, η κυβέρνηση από την πλευρά της θα πρέπει να είναι υποχρεωμένη να παρέχει αρκετό χρήμα για την πραγματοποίηση των συναλλαγών. Αυτή είναι η παροχή ρευστότητας στην οικονομία. Από την άποψη αυτή το χρήμα απαιτεί βασική υποδομή για τη λειτουργία της οικονομίας, εξίσου βασική ή και βασικότερη από τους δρόμους, τα λιμάνια και τις υπόλοιπες υποδομές. Από τη στιγμή δε που έχει εγκαταλειφθεί η συμφωνία του Bretton Woods η παροχή ρευστότητας θα έπρεπε να είναι εύκολη υπόθεση για την κυβέρνηση, αφού δε χρειάζεται να διαθέτει αντίκρισμα σε χρυσό.