Η πτώση ή αναγέννηση της νέας «Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας»;

Νέα Πολιτική

του Ιπποκράτη Δασκαλάκη*

Πανανθρώπινη και αναπόφευκτη η τάση των ανθρώπων να ανατρέχουν στο παρελθόν για να αντλήσουν διδάγματα για το παρόν και το μέλλον αλλά και για να προκαταλάβουν τις ερχόμενες εξελίξεις. Συνήθως όμως τα χειρότερα σφάλματα των ανθρωπίνων κοινωνιών είναι αποτέλεσμα της προσπάθειας ακατάλληλης εφαρμογής παρελθοντολογικών συμπερασμάτων σε νέες περιστάσεις. Πολλές και αντικρουόμενες οι απόψεις και τα αποφθέγματα περί επανάληψης της ιστορίας.

Οι παραπάνω «φιλοσοφικοί» στοχασμοί μου έχουν προέλθει από μια εντεινόμενη απαισιόδοξη προσέγγιση των σημερινών τεκταινόμενων στη Γηραιά Ήπειρο και τον παραλληλισμό τους με τα αίτια και τις συνθήκες που οδήγησαν στην πτώση τη Δυτική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Αναμφίβολα, ουδείς οργανισμός (ζωντανός ή μη) δεν είναι αιώνιος και η φθορά είναι αναπόφευκτη εξέλιξη σε έμψυχα, άψυχα αλλά και ιδεολογίες. Με αυτό το δεδομένο είναι παράλογο να προσδοκούμε τη αέναη διατήρηση του κόσμου με τη μορφή που τον γνωρίσαμε. Είναι όμως τελείως διαφορετική αυτή η επίγνωση, από το να αρχίσουμε να προεξοφλούμε τη ριζική και σύντομη ανατροπή του και ειδικά άνευ της βουλήσεως και αντίδρασης μας.

Συχνή η παρομοίωση των σημερινών προσφυγικών-μεταναστευτικών ροών με τη μετακίνηση των λεγόμενων «βαρβαρικών» λαών στα εδάφη της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας που οδήγησε στην τελική κατάρρευση της (αναφέρεται ως ένα από τα αίτια της). Μάλιστα, πολλοί διαβλέπουν και άλλες ομοιότητες της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας του 4^ου μχ αιώνα με την νέα ρωμαϊκή (ευρωπαϊκή-γερμανική) αυτοκρατορία όπως την πολιτική παρακμή και διαφθορά, τη βαριά φορολόγηση και την άνιση κατανομή του πλούτου. Ορισμένοι επισημαίνουν και το ρόλο της νέας τότε θρησκείας, του Χριστιανισμού, που υπονόμευσε την αυτοκρατορία και διαβλέπουν στο πρόσωπο του Ισλάμ το νέο αντίπαλο δέος που υποβοηθούμενο από τη δημογραφία θα σαρώσει το γηρασμένο δυτικό σύστημα.

Ανάλογες φωνές είχαν πολλάκις ακουστεί στο παρελθόν για ορμητικούς λαούς που επέδραμαν κυρίως εξ ανατολών (Άραβες, Μογγόλοι, Οθωμανοί, Ρώσοι, Σοβιετικοί) με σκοπό να καταλύσουν την υπάρχουσα τάξη πραγμάτων και να επιβάλλουν τη δική τους κοσμοθεωρία, ιδεολογία και αυτοκρατορία. Διάφορες θεωρίες, επιστημονικές, συνομωσιολογικές κλπ, αναπτύχθηκαν για να υποστηρίξουν τις αναπόφευκτες εξελίξεις υποστηρίζοντας, θελημένα ή μη, τις αναθεωρητικές δυνάμεις. Τελικά, το κόστος της εγκαθίδρυσης μιας παγκόσμιας αυτοκρατορίας (παρά την υποστήριξη μιας αντίστοιχης κοσμοθεωρίας) ήταν πάντα αβάστακτο για οποιαδήποτε δύναμη και απαγορευτικό. Η ανθρώπινη τάση για διαφορετικότητα αλλά και η έμφυτη αντίδραση σε κάθε είδους εξαναγκασμό και καταπίεση, αναχαίτιζαν αυτές τις κοσμοθεωρίες προερχόμενες από το εσωτερικό ή το εξωτερικό περιβάλλον.

Με τις σκέψεις αυτές δεν θέλω να παραβλέψω τους κινδύνους που περικλείει η ανεξέλεγκτη ροή ανθρωπίνων μαζών στην Ευρώπη και στην πατρίδα μας. Κίνδυνοι πολύπλευροι και πολυεπίπεδοι που επιτείνονται από τη γειτνίαση μας με μια αναθεωρητική δύναμη (Τουρκία) που κατευθύνει τις «ορδές» στοχεύοντας σε πιθανά πολλαπλά οφέλη. Σημαντικοί όμως είναι και οι κίνδυνοι για την ίδια την Ευρώπη που για άλλη μια φορά βρίσκεται ανέτοιμη και διχασμένη στην αντιμετώπιση των προκλήσεων. Δυστυχώς, ο φόβος θολώνει τη λογική και ενίοτε επικρατούν  πρόχειρες, ανεύθυνες και αδιέξοδες λύσεις. Συχνά μάλιστα υποτιμούμε τις δυνατότητες μας, βυθιζόμαστε σε μια τάση αυτοκριτικής και αδυνατούμε να συσπειρώσουμε τις πραγματικά ατελείωτες δυνάμεις μας (με έμφαση στην πολιτισμική ισχύ μας). Μια τέτοια κατάσταση βιώνει και σήμερα η γερασμένη Ευρώπη. Ίσως μάλιστα από μια προσέγγιση, η παρούσα κρίση να έχει και τη θετική της πλευρά, δίδοντας το αναγκαίο ράπισμα για αντίδραση της κοινωνίας. Ως μορφές αντίδρασης δεν αναφέρομαι σε ασυντόνιστες και τελικά αναποτελεσματικές σπασμωδικές (με γνώμονα το πρόσκαιρο πολιτικό κέρδος) ενέργειες. Αναφέρομαι σε τήρηση βασικών αρχών που συνάδουν με τον πολιτισμό μας, θέσπιση και αυστηρή εφαρμογή πανευρωπαϊκών κανόνων και ανάληψη υποχρεώσεων αποκατάστασης έκρυθμων καταστάσεων -έξω από τα σύνορα μας- στη δημιουργία των οποίων συμβάλαμε.

Θα απαντήσετε ότι τα μέτρα αυτά ενέχουν οικονομικό κόστος. Βεβαίως, αλλά μάλλον το κόστος αυτό θα αποδειχθεί μακροχρόνια ασυγκρίτως μικρότερο από το κόστος διάλυσης της Ευρώπης (σε όποια μορφή έχει αυτή σήμερα διασωθεί) ή σε μια μελλοντική αντιπαράθεση δύο κόσμων (ανατολή-δύση ή απελπισμένοι εναντίον βολεμένων). Το βασικό κόστος όμως είναι πρωτίστως πολιτικό καθόσον πανευρωπαϊκές μετριότητες μικρολογιστών και γραφειοκράτες  έχουν σκοτώσει (προσωρινά ας ελπίσουμε) το όνειρο. Η πανευρωπαϊκή πολυσύνθετη σημερινή κρίση ας ελπίσουμε να είναι η ευκαιρία για ένα νέο ξεκίνημα. Αρκεί να πιστέψουμε ότι έχουμε τις ικανότητες και τη θέληση για να επαναδιαμορφώσουμε την εικόνα μιας κοινωνίας που ονειρευτήκαμε λίγες δεκαετίες πριν. Αν πάλι αισθανόμαστε ότι δεν έχουμε τις ικανότητες ή τη βούληση τότε είναι καλύτερα να αποσυρθούμε και να αφήσουμε κάποιους άλλους (από οπουδήποτε και να προέρχονται) να χαράξουν το μέλλον. Εμείς δεν θα το αξίζουμε.

Αντί επιλόγου θα χρησιμοποιήσω ένα απόφθεγμα του Carl Sandburg (1878-1967), «όταν ένα έθνος βρίσκεται σε πτώση, όταν μια κοινωνία καταρρέει, μια παράμετρος μπορεί να βρεθεί πάντα: έχουν ξεχάσει από πού έρχονται. Έχουν χάσει επαφή με αυτό που τους ένωσε στην αρχή». Τελικά όλα μάλλον ξανα-καταλήγουν στην παιδεία.

* Υποστράτηγος εα, μέλος του ΕΛΙΣΜΕ