Μελετώντας τον Παναγιώτη Κονδύλη

Νέα Πολιτική

του Χρήστου Ζιώγα*

Η πρώτη μου επαφή με κείμενο του Παναγιώτη Κονδύλη υπήρξε, στα τέλη του προηγούμενου αιώνα, όντας προπτυχιακός φοιτητής, με το κλασσικότατο πόνημά του: «Η Θεωρία του Πολέμου». Λίγο καιρό πριν είχε “αφήσει” τον μάταιο τούτο κόσμο, τον οποίο με τόση ενάργεια ερμηνεύει στα έργα του. Τρία χρόνια αργότερα ο καθηγητής Παναγιώτης Ήφαιστος μας προέτρεψε, ως μεταπτυχιακούς φοιτητές, να εγκύψουμε στα κείμενα του κορυφαίου διανοητή, αρχής γενομένης από το «Ισχύς και Απόφαση». Παράλληλα μας προειδοποίησε για τη δυσκολία του εγχειρήματος αλλά και τις στέρεες γνωσιοθεωρητικές βάσεις, που θα αποκτήσουμε μέσω της επίπονης ενασχόλησης με την εργογραφία του Παναγιώτη Κονδύλη. Κατά τη διάρκεια της εκπόνησης της διδακτορικής μου διατριβής διαβάζοντας ένα υποκεφάλαιο της «Πλανητικής πολιτικής μετά  τον Ψυχρό Πόλεμο», σχετικά με τη διεθνή τάξη, σε 20 σειρές αποτυπωνόταν με εκπληκτική σαφήνεια ο κεντρικός προβληματισμός της εργασίας. Βαθμιαία διαπίστωσα πως η μελέτη των έργων του, ακόμη και των δοκιμιακών, αποτελεί μια ανοιχτή υπόθεση και δεν εξαντλείται σε ορισμένα «διαβάσματα».

Δυστυχώς για όλους, ο Παναγιώτης Κονδύλης “απεχώρησε” πρόωρα αφήνοντας ημιτελές, όσον αφορά αυτό που ο ίδιος επιθυμούσε να παραδώσει στην επιστημονική κοινότητα και, κυρίως, την κοινωνία, το έργο του. Πέραν πάσης αμφιβολίας τα κείμενά του αποτελούν σημείο αναφοράς για όλους όσοι επιδιώκουν να προσεγγίζουν με σοβαρές απαιτήσεις, κάθε κλάδο των ανθρωπιστικών επιστημών. Εκείνος, βέβαια, ανεφέρετο στον ενιαίο χαρακτήρα της ανθρώπινης πράξης, αποφεύγοντας τις διάφορες επιστημονικές κατηγοριοποιήσεις και αξίωνε: «τη διάρρηξη των ορίων μεταξύ των επιστημών». Αυτοχαρακτηριζόταν ως «ένας παρατηρητής των ανθρωπίνων πραγμάτων» κι «ένας αναλυτής της ανθρώπινης συμπεριφοράς μέσα σε συγκεκριμένες καταστάσεις» που επιδίωκε: «να κάμω πρόδηλη την ενότητα των βασικών της (ανθρώπινης συμπεριφοράς) δομών και την εσωτερική λογική της εκδίπλωσής της στους τομείς της φιλοσοφικής, πολιτικής, κοινωνικής και ιστορικής πράξης». Το συνολικό του έργο τον κατατάσσει ως έναν από τους σημαντικότερους «ιστορικούς των ιδεών», όπως αρεσκόταν να αυτοπροσδιορίζεται επιστημονικά.

Η εν εξελίξει ελληνική κρίση επανέφερε στο δημόσιο λόγο, σε περιορισμένο βαθμό και σαφώς καθυστερημένα, όπως είθισται σε μια κοινωνία επιμηθέων, μερικά από τα κείμενα του Παναγιώτη Κονδύλη. Ο μεγάλος στοχαστής περιγράφοντας την ελληνική πραγματικότητα, στα μέσα της δεκαετίας του ’90, διατύπωσε τις δυσοίωνες τάσεις και τις προοπτικές που διαμορφώνοντο για την χώρα μας. Δυστυχώς, ο Κονδύλης επαληθεύθηκε, εκθέτοντας τους τότε διαπρυσίους επικριτές του, οι οποίοι προσπάθησαν κι επέτυχαν να εξοβελίσουν τον προβληματισμό του από τον δημόσιο διάλογο, εκείνης της περιόδου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν η κριτική που ασκήθηκε από σημαίνοντα δημοσιογράφο στο επίμετρο της «Θεωρίας του Πολέμου» και οδήγησε σε μια από τις πιο ασύμμετρες δημοσιές αντιπαραθέσεις, όπου η συντριπτική επικράτηση του Κονδύλη σε επίπεδο επιχειρημάτων αντεστράφη σε επίπεδο πολιτικής πρακτικής ˙ προεικόνιση της σημερινής δυσειδούς πραγματικότητας.

 Συζητώντας με συναδέλφους της  «Νέας Πολιτικής» για τα αίτια της ελληνικής κρίσης, ο  Μελέτης Μελετόπουλος, φίλος και συνεργάτης του Παναγιώτη Κονδύλη στο επιστημονικό περιοδικό «Νέα Κοινωνιολογία»,  μας παρέπεμψε σε μακροσκελή συνέντευξη που του παραχώρησε ο Π. Κονύλης,  στο εν λόγω περιοδικό, επ΄αφορμή των δέκα ετών κυκλοφορίας του. Διαβάζοντάς την διεπίστωσα πως εκεί παραθέτονται οι κύριοι διαμορφωτικοί παράγοντες σε ανθρωπολογικό, πολιτικό και θεσμικό επίπεδο οι οποίοι ως τωρινές επενέργειες συνιστούν τις βασικές πτυχές του σύγχρονου ελληνικού δράματος. Πιο συγκεκριμένα ανατέμνοντας την ελληνική κοινωνία, ανέφερε: «Αντίθετα, η ανικανότητα ενός έθνους να συναγωνισθεί με άλ­λα σε ό,τι —καλώς ή κακώς — θεωρείται κεντρικό πεδίο της κοινωνικής δραστηριότητας θέ­τει σε κίνηση ένα διπλό υπερα­ναπληρωτικό μηχανισμό: τον πιθηκισμό ως προσπάθεια να υπο­καταστήσεις με επιφάσεις ό,τι δεν κατέχεις ως ουσία και την παραδοσιολατρία ως αντιστάθ­μισμα του πιθηκισμού. Απ’ αυ­τή την άποψη, ο πτωχοπροδρομικός ελληνοκεντρισμός και ο κοσμοπολιτικός πιθηκισμός αποτελούν μεγέθη συμμετρικά και συναφή, όσο κι αν φαινομε­νικά εκπροσωπούν δύο κόσμους εχθρικούς μεταξύ τους». (Νέα Κοινωνιολογία, τεύχος 25, σελ 30).

Τέλος, αν κάποιος επιθυμεί να ανακαλύψει τις αφετηριακές σηματοδοτήσεις της σύγχρονης ελληνικής καχεξίας δεν έχει παρά να μελετήσει την εισαγωγή από την «Παρακμή του αστικού πολιτισμού». Το έργο του είναι ανεκτίμητο, η σταδιακή αναγνώρισή του επήλθε έξωθεν, ως είθισται σε μια μεταπρατική κοινωνία, όπως  και η “δικαίωσή” του σχετικά με τις γενεσιουργές αιτίες και τις μορφές εκδίπλωσης της ελληνικής κρίσης. Κλείνοντας, θα παραθέσω το απόσπασμα της “Frankfurter Allgemeine Zeitung”, που αναγράφεται στο οπισθόφυλλο του τελευταίου έργου του κορυφαίου διανοητή: «Το πολιτικό και ο άνθρωπος»:

 Ο Κονδύλης, ο φιλόσοφος, με την απίστευτη ευρυμάθεια […] αντιπροσωπεύει το τελευταίο «υπό εξαφάνιση» είδος του καθολικού λόγιου […] συνδύαζε μια «τερατώδη» γνώση της ευρωπαϊκής ιστορίας με μια χωρίς όρια αναλυτική ικανότητα…

*Διδάκτωρ Διεθνών Σχέσεων