Τουρκία: Η Επόμενη Ημέρα

Νέα Πολιτική

του Νικολάου Σαντή*

Στις εκλογές της περασμένης Κυριακής οι Τούρκοι πολίτες δεν προσήλθαν στις κάλπες μόνο για να επιλέξουν τους εκπροσώπους τους για το εθνικό κοινοβούλιο. Οι εκλογές αυτές θα εξέφραζαν επίσης τη λαϊκή ετυμηγορία σχετικά με τα σχέδια του πρόεδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν να ξαναγράψει το σύνταγμα της χώρας και να μετατρέψει τη θέση του σε μια ισχυρή εκτελεστική προεδρία με τεράστιες εξουσίες. Πλέον, το αποτέλεσμα είναι σαφές. Η κατ’ουσίαν ήττα του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΑΚΡ), το οποίο έχασε την κοινοβουλευτική πλειοψηφία για πρώτη φορά εδώ και 13 χρόνια, από τους ψηφοφόρους, έχει – τουλάχιστον προς το παρόν – ανατρέψει τις φιλοδοξίες του προέδρου, υπογραμμίζοντας την απόσταση που υπάρχει μεταξύ του ιδίου και ενός ισχυρού δυτικόστροφου του λαού του.

Το αποτέλεσμα των εκλογών είναι μεγάλη νίκη για την Τουρκία και το δημοκρατικό της μέλλον. Το όραμα του Ερντογάν για το λεγόμενο προεδρικό σύστημα τουρκικού τύπου θα διέβρωνε κι άλλο τους ανεξάρτητους θεσμούς της χώρας, θα περιόριζε την ελευθερία του λόγου, και θα οδηγούσε σε περαιτέρω πόλωση της τουρκικής κοινωνίας. Με την απόρριψη αυτή, οι Τούρκοι ψηφοφόροι εξλεφρασαν με απερίφραστο τρόπο την επιθυμία τους να έχουν ένα πολιτικό σύστημα, όμοιο με εκέινο από την ίδρυσή της Τουρκίας ως σύγχρονου έθνους.

Το AKP, το σημερινό κυβερνών κόμμα, έλαβε 40,8 τοις εκατό των ψήφων, σημαντικά χαμηλότερο από το μερίδιο του στις δύο τελευταίες βουλευτικές εκλογές. Το Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα (CHP) κέρδισε 24,96 τοις εκατό, ενώ το Κόμμα Εθνικιστικού Κινήματος (ΜΗΡ) κέρδισε 16,29 τοις εκατό. Αλλά η βαρύνουσα εξέλιξη ήταν η απόδοση του Δημοκρατικού Λαϊκού Κόμματος (HDP), που εκπροσωπεί την κουρδική μειονότητα της Τουρκίας. Το HDP κέρδισε 13,12 τοις εκατό των ψήφων, έναντι 6,58 τοις εκατό στις προηγούμενες εκλογές, ξεπερνώντας για πρώτη φορά το όριο του 10 τοις εκατό που απαιτείται για την είσοδο στο κοινοβούλιο. Και το έκανε με μια εκστρατεία με στόχο όχι μόνο τους Κούρδους, αλλά και τους φιλελεύθερους και κοσμικούς (secular) ψηφοφόρους.

Υπάρχουν πολλά πιθανά σενάρια για το τι θα συμβεί στη συνέχεια. Το πρώτο είναι ότι το ΑΚΡ θα σχηματίσει κυβέρνηση μειοψηφίας με 258 έδρες του. Αυτό ωστόσο είναι δυνατό μόνο αν ένα από τα άλλα τρία κόμματα στο κοινοβούλιο είναι διατεθειμένο να την υποστηρίξει.

Σύμφωνα με το δεύτερο σενάριο, το ΑΚΡ θα αναζητήσει εταίρο για τη δημιουργία κυβέρνησης συνασπισμού. Αλλά οι ηγέτες των CHP, ΜΗΡ, και HDP έχουν όλοι ήδη αποκλείσει μια συμμαχία με το ΑΚΡ.

Το τρίτο σενάριο θα προκύψει εάν το ΑΚΡ δεν μπορεί να βρει εταίρο συνασπισμού, οπότε θα πρέπει να παραδώσει την ευθύνη για τον σχηματισμό κυβέρνησης στο CHP. Στην περίπτωση αυτή, το CHP θα μπορούσε να στραφεί προς το MHP όμως ο συνολικός αριθμός των θέσεων που ανήκουν στα δύο κόμματα υπολείπεται του αριθμού που απαιτείται. Η υποστήριξη του HDP θα είναι λοιπόν απαραίτητη, ενδεχόμενο που παρουσιάζει δυσκολίες δεδομένης της εθνικιστικής ρητορικής του MHP. Ωστόσο, η ευρύτερη υποστήριξη που απολαμβάνει το HDP και ώθησε το κόμμα σε μια νέα εποχή, σε συνδυασμό με την αυξανόμενη ανησυχία για την οικονομική πορεία και την ασφάλεια της Τουρκίας, μεταξύ άλλων, κάνουν αυτή την πραγματιστική πολιτική κίνηση ένα αρκετά πιθανό αποτέλεσμα.

Η πολιτική μεταστροφή λόγω του HDP, πράγματι, σηματοδοτεί μια μακροπρόθεσμη ελπίδα για εθνική ενότητα στην Τουρκία. Ενώ κάποτε υπήρξε ένα κόμμα εστιασμένο μόνο στους Κούρδους, έχει πλέον καταφέρει να διευρύνει τη βάση στήριξής του. Τουρκικές σημαίες παρατηρήθηκαν να κυματίζουν ανάμεσα στα πλήθη σε προεκλογικές συγκεντρώσεις του κόμματος, κάτι αδιανόητο στο παρελθόν. Το ίδιο το HDP είχε τοποθετήσει εαυτόν ως την κύρια εναλλακτική λύση στο αγέρωχο όραμα του προέδρου, αντλώντας ψήφους διαμαρτυρίας από ανθρώπους που επιδίωκαν να το βοηθήσουν να περάσει το όριο εκλογής στο κοινοβούλιο. Το νέο καθεστώς του κόμματος θα μπορούσε να δώσει νέα ώθηση στις προσπάθειες να ξεπεραστεί η μακροχρόνια σύγκρουση μεταξύ του τουρκικού στρατού και του ΡΚΚ στις κουρδικές περιοχές της ανατολικής Τουρκίας.

Το εκλογικό αποτέλεσμα δεν έρχεται ως έκπληξη για την ηγεσία του ΑΚΡ. Η προεκλογική εκστρατεία του κόμματος εστίαζε στο μήνυμά για την αποτελεσματικότητα της μονοκομματικής κυβέρνησης, προειδοποιώντας με συνθήκες χάους κατά τη διάρκεια της προσπάθειας για τον σχηματισμό νέων συμμαχιών˙ κινδυνολογία που είναι, φυσικά, παραφουσκωμένη. Οι περισσότερες από τις μεταρρυθμίσεις που οδήγησαν στο «οικονομικό θαύμα» της περιόδου 2002-2007 πραγματοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια μιας κυβέρνησης συνασπισμού υπό την ηγεσία του Κεμάλ Ντερβίς. Οι συνασπισμοί απαιτούν διάλογο, συναίνεση, και ένα υγιές σύστημα ελέγχων και ισορροπιών – πράγματα που ήταν περισσότερο ελκυστικά στους ψηφοφόρους παρά στο ΑΚΡ.

Σε κάθε περίπτωση, η νέα τουρκική κυβέρνηση θα έχει να αντιμετωπίσει ιδιαιτέρως σημαντικά ζητήματα. Αρχικά μπορεί να ξεκινήσει με τη μεταρρύθμιση του εκλογικού συστήματος, καθώς το σημερινό όριο του 10 τοις εκατό δεν ευνοεί μια διαφοροποιημένη και υγιή δημοκρατία.

Οι οικονομικές μεταρρυθμίσεις θα είναι επίσης ψηλά στην ημερήσια διάταξη. Η Τουρκία έχει μια μακρά λίστα προβλημάτων, κυμαινόμενα από την υψηλή ανεργία, στην απώλεια της ανταγωνιστικότητας των εξαγωγών, με τις προσδοκίες ανάπτυξης για το 2015-2016 να μην είναι ενθαρρυντικές. Το ΔΝΤ αναμένει αύξηση του ΑΕΠ κατά 3 τοις εκατό φέτος, αλλά η Τουρκία πρέπει να διατηρεί ετήσιους ρυθμούς ανάπτυξης 6 τοις εκατό για να αποφύγει τη λεγόμενη «παγίδα μεσαίου εισοδήματος» (middle income trap). Η επίτευξη αυτού του στόχου θα απαιτήσει μεταρρυθμίσεις για την εξάλειψη των τρωτών σημείων της οικονομίας (όπως π.χ. η μεγάλη εξάρτηση από εισροές κεφαλαίων από το εξωτερικό) και τη δημιουργία ενός πιο βιώσιμου μοντέλου οικονομικής ανάπτυξης.

Στη συνέχεια, υπάρχει η απειλή κατά μήκος των νοτίων συνόρων από τους εξτρεμιστές του Ισλαμικού Κράτους. Η μεθοριακή περιοχή, η οποία ήδη συγκλονίζεται από την πλημμυρίδα των προσφύγων από τη Συρία (περίπου 2,5 εκατομμύρια πρόσφυγες μέχρι το τέλος του 2015), αντιμετωπίζει επίσης κινδύνους ασφάλειας, καθώς η Τουρκία έχει γίνει πύλη για τους μαχητές που ταξιδεύουν από την Ευρώπη προς τη Συρία. Τα αποτελέσματα των εκλογών είναι σχεδόν σίγουρο ότι θα περιορίσουν την επιρροή του Ερντογάν σε θέματα εξωτερικής πολιτικής, εξέλιξη που θα μπορούσε να επιτρέψει σε πιο μετριοπαθείς διπλωμάτες να σχεδιάσουν μια πιο αποτελεσματική απάντηση στην κρίση.

Μετά τις εκλογές, ο Ερντογάν βρίσκει τον εαυτό του σε μια θέση που εξακολουθεί να είναι σε μεγάλο βαθμό ανίσχυρη, παρά τις προσπάθειές του για να το αλλάξει αυτό. Το κόμμα του κέρδισε αρχικά την εξουσία, όχι λόγω του αυταρχισμού του, αλλά εξ’ αιτίας του κέντρο-δεξιού, συντηρητικού κοινωνικού οράματός του, το οποίο διατηρεί την αίγλη του ανάμεσα στους ψηφοφόρους. Όσοι συνεχίζουν να στηρίζουν το ΑΚΡ – ακόμα το μεγαλύτερο κόμμα στο κοινοβούλιο – προσήλθαν στις κάλπες για αυτό το όραμα, όχι για τις προσωπικές φιλοδοξίες του Ερντογάν.

Υπάρχει βεβαίως ο κίνδυνος να μην είναι αυτά τα μηνύματα που θα λάβει ο πρόεδρος Ερντογάν από τις εκλογές της Κυριακής. Σε αυτή την περίπτωση θα μπορούσε να επιχειρήσει να παρέμβει στη διαδικασία σχηματισμού κυβέρνησης συνασπισμού, παρέμβαση που θα ρίξει την Τουρκία στο χάος. Οι πρόωρες εκλογές μέσα στα επόμενα δύο χρόνια είναι ένα πιθανό σενάριο.

* Οικονομολόγος, M.A. Development Economics, nikolaossantis@gmail.com