Ιταλική Δημοκρατία: ο πραγματικός Μεγάλος Ασθενής της Ευρώπης

Νέα Πολιτική

του Γεωργίου Κ. Οικονόμου

Η Ευρώπη ασθενεί. Πόσο σοβαρά, δεν είναι δυνατόν να προσδιορισθεί με ακρίβεια. Μεταξύ των κύριων συμπτωμάτων της ασθένειας, ξεχωρίζει η εκφυλιστική διολίσθηση των δημοκρατικών θεσμών στο σύνολο της Ευρώπης, η οποία οφείλεται κυρίως στο οικοδόμημα της Ε.Ε.

Η ολιγαρχική δομή των συνταγματικών διευθετήσεων με την πάροδο του χρόνου έχει σταθερά παγιωθεί. Απόδειξη είναι η με ελαφρά τη καρδία ανατροπή δημοψηφισμάτων που δεν ήταν της αρεσκείας των κυβερνώντων, η μη συμμετοχή των πολιτών στις Ευρωεκλογές για την ανάδειξη των εθνικών αντιπροσώπων, ο αυξανόμενος ρόλος της μη εκλεγμένης γραφειοκρατίας στην αστυνόμευση των προϋπολογισμών, και όχι μόνον, των κρατών μελών.

Την γενική αυτή εμπλοκή συνοδεύει μια διάχυτη διαφθορά της πολιτικής τάξης, που δεν έχει αφήσει «παραπονεμένη» καμμία χώρα. Για να μνημονεύσουμε μόνον τα πιο ηχηρά παραδείγματα: Helmut Kohl, καγκελάριος της Γερμανίας για 16 χρόνια, Giscard d’Estaine, πρόεδρος της Γαλλικής Δημοκρατίας για 7 χρόνια, Jacques Chirac, πρόεδρος της Γαλλικής Δημοκρατίας για 12 χρόνια, Gerhard Schröder, καγκελάριος της Γερμανίας για 7 χρόνια, οι δύο συνεχόμενοι πρόεδροι της Γερμανικής Δημοκρατίας Horst Köhling και Christian Wulff, José Socrates, πρωθυπουργός της Πορτογαλίας για 6 χρόνια, Nicolas Sarkozy πρώην πρόεδρος της Γαλλικής Δημοκρατίας, Mariano Rajoy, πρωθυπουργός της Ισπανίας, Bertie Ahern, πρωθυπουργός της Ιρλανδίας, και ακολουθούν υπουργοί και σωρεία άλλων αξιωματούχων από όλες τις χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Ιταλίας και της Ελλάδας.

Σύμφωνα με την πρώτη επίσημη έκθεση για την διαφθορά στην Ε.Ε., αυτή κατά συντηρητική εκτίμηση στοιχίζει περίπου €120 δις ετησίως, όσο περίπου και ο προϋπολογισμός της Ε.Ε. και καλύπτει μόνο τα κράτη μέλη – η Commission δεν συμπεριλαμβάνεται στην μελέτη.

Στην οικονομική κρίση της Ευρωζώνης, η οποία κατέστη ανεξέλεγκτη το 2008 και ήταν αποτέλεσμα δεκαετιών οικονομικών απορρυθμίσεων και ανεξέλεγκτων αυξήσεων των πιστώσεων, η Ευρώπη ήταν σχεδόν τόσο εμπλεκόμενη όσο και οι Ηνωμένες Πολιτείες. Σε αντίθεση όμως με τις ΗΠΑ, η Ε.Ε. είχε την ατυχία να έχει ένα νόμισμα το οποίο επεβλήθη σε πολύ διαφορετικές οικονομίες, πράγμα που οδήγησε τις πλέον ευάλωτες στο χείλος της πτωχεύσεως. Αντί δε να ακολουθηθεί ένα κλασσικό σταθεροποιητικό καθεστώς, περίπου όπως το σχέδιο Churchill – Brüning του Μεσοπολέμου, το οποίο απλώς περιόριζε τις δημόσιες δαπάνες, η Γερμανία επέβαλε μια οικονομική συνθήκη που έθεσε ως συνταγματικό όριο για ελλείμματα το 3%, πράγμα το οποίο και έβαλε σε ίση μοίρα την δημοσιονομική πειθαρχία με την ελευθερία εκφράσεως, την ισότητα έναντι του νόμου και την διάκριση των εξουσιών.

Τα οφέλη που προήλθαν από την ενοποίηση ήσαν κατώτερα από τα αναμενόμενα. Μια πολύ σοβαρή και γενικώς αποδεκτή μελέτη (The Economic Impact of European Integration, Discussion Paper 6820, Centre for Economic Policy Research, 2008) κατέληξε ότι η Κοινή Αγορά αύξησε την ανάπτυξη κατά 3 έως 4% του ΑΕΠ σε όλη την επικράτεια από τα μέσα του 1950 μέχρι τα μέσα του 1970, και η Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη κατά 1%, ενώ η νομισματική ένωση είχε, μέχρι σήμερα, μηδαμινή προσφορά. Δηλαδή η αύξηση του ΑΕΠ της Ευρωζώνης για περίοδο πέραν του μισού αιώνα έφθανε ίσως το 5%. Αυτά προ της κρίσης. Στις αρχές του 2014, μετά από πέντε χρόνια κρίσης, το ΑΕΠ της Ευρωζώνης δεν έχει ακόμη επανέλθει στα επίπεδα του 2007. Σχεδόν το ένα τέταρτο της νεολαίας είναι εκτός εργασίας. Στην Ισπανία και στην Ελλάδα οι αριθμοί αγγίζουν το 57 και το 58% αντιστοίχως. Ακόμη και στην Γερμανία οι επενδύσεις είναι από τις μικρότερες των G7, και η αναλογία των χαμηλοαμοιβόμενων εργατών, δηλαδή των ατόμων που κερδίζουν κάτω των 2/3 του μέσου εισοδήματος, είναι η πιο μεγάλη στην Δυτική Ευρώπη. Αυτά είναι τα τελευταία νέα της νομισματικής ένωσης.

Στο τέλος Οκτωβρίου 2014, οι οικονομολόγοι ήσαν απασχολημένοι με την πιθανή κατάρρευση της Γαλλίας. Όμως, ο πραγματικός ασθενής της Ευρώπης, εκτός της Ελλάδας φυσικά, είναι η Ιταλία. Τα χρηματιστήριά της υπέστησαν την μεγαλύτερη πτώση μετά την Ελλάδα. Πολλοί προδικάζουν ότι ο οικονομικός θάνατος της Ιταλίας είναι προδιαγεγραμμένος και ευρίσκεται σχεδόν σε παρόμοια απελπιστική κατάσταση με την Ελλάδα. Η Ιταλία είναι η πλέον δυσλειτουργική χώρα στην Ε.Ε. Από την έλευση του Ευρώ, η Ιταλία έχει το χειρότερο οικονομικό ιστορικό από οποιαδήποτε άλλη χώρα της Ε.Ε. εκτός της Ελλάδος. Είκοσι χρόνια σχεδόν συνεχούς ύφεσης, με ρυθμούς ανάπτυξης κάτω από την Ελλάδα και την Ισπανία. Το δημόσιό της χρέος ανέρχεται σε 130% του ΑΕΠ, παρ’ όλο που η χώρα αυτή είναι ιδρυτικό μέλος των Έξι, με πληθωρισμό όσο περίπου και η Βρεταννία, με βιομηχανία δεύτερη στην Ευρώπη μετά την Γερμανία, και δεύτερη επίσης στις εξαγωγές. Το υυπουργείο Οικονομικών της εκδίδει το τρίτο μεγαλύτερο πακέτο κρατικών ομολόγων παγκοσμίως και σχεδόν το ήμισυ του δημοσίου χρέους κρατείται εκτός Ιταλίας. Η Ιταλία είναι ο αδύναμος κρίκος της Ε.Ε.

Η εμπειρία της Ιταλίας όσον αφορά την νομισματική ένωση ήταν ιδιαιτέρως οδυνηρή. Οι Ιταλοί εισήλθαν στο Ευρώ «νυκτοβατούντες», χωρίς ουσιαστικό διάλογο και απεδέχθησαν μια εξαιρετικά υψηλή ισοτιμία για την ιταλική λίρα. Οι τιμές των βασικών αγαθών διαβίωσης, όπως του καφέ, του κρασιού και του τσιγάρου, διπλασιάστηκαν μέσα σε μία νύχτα, ενώ τα ημερομίσθια παρέμειναν στάσιμα. Όταν επήλθε η μεγάλη κατάρρευση, η Ιταλία, εγκλωβισμένη μέσα σε μια νομισματική ένωση χωρίς να υπάρχει πολιτική ενοποίηση, δεν ήταν σε θέση να λάβει ουσιαστικά μέτρα, ούτε κάν είχε την πολυτέλεια να υποτιμήσει το νόμισμά της.

Το μονοπάτι της εξόδου από την κρίση που επιτρέπουν οι Βρυξέλλες και το Βερολίνο, δηλαδή η αυστηρή δημοσιονομική πολιτική, υπήρξε αντιπαραγωγική και ατελέσφορος για τον λόγο ότι ήταν επιδερμική (καλή ώρα όπως στην Ελλάδα). Για να έχει πιθανότητες επιτυχίας μια αυστηρή δημοσιονομική πολιτική και να τονώσει την ανάπτυξη, πρέπει να εφαρμοστεί με μεγάλη επιμέλεια, πράγμα το οποίο επιφυλάσσει φοβερές ταλαιπωρίες και αυξάνει τον κίνδυνο μαζικών αναταραχών. Κανείς από τους Ιταλούς πολιτικούς δεν έχει το σθένος να συγκρουσθεί και να ρισκάρει την καριέρα του. Ο Mario Monti, ο οποίος διετέλεσε πρωθυπουργός της Ιταλίας μεταξύ 2011 και 2013, προσπάθησε ως τεχνοκράτης να επιβάλει κάποια μέτρα λιτότητας, αλλά στις μετέπειτα εκλογές το κόμμα συνασπισμού του οποίου ηγήθη απέσπασε μόνο 10,5% των ψήφων.

Η επωδός των Ιταλών πολιτικών είναι να επιρρίπτουν όλη την ευθύνη για τα προβλήματα της Ιταλίας στην νομισματική ένωση. Το Ευρώ όμως δεν έφερε την καταστροφή, απλώς αφαίρεσε από την Ιταλία το μέσο για να την πολεμήσει και έφερε στην επιφάνεια τις δομικές αδυναμίες της.

Στην Ιταλία η ανεργία των νέων ανέρχεται σε 43% – η πιο υψηλή που έχει καταγραφεί ποτέ. Βεβαίως, οι αριθμοί αυτοί δεν περιλαμβάνουν την μαύρη αγορά, η οποία είναι τόσο μεγάλη που η κυβέρνηση σκέπτεται να περιλάβει στους επίσημους αριθμούς του ΑΕΠ κλάδους όπως είναι οι ιερόδουλες, το λαθρεμπόριο και τα ναρκωτικά. Οι κλάδοι αυτοί θεωρείται ότι συμμετέχουν με τέτοια ποσοστά στο ΑΕΠ, που πιστεύεται ότι μπορεί να βοηθήσουν στην έξοδο από την τρίτη ύφεση μέσα σε διάστημα έξι χρόνων.

Στην Ιταλία εργάζεται μόνο το 58% του εργατικού δυναμικού, συγκρινόμενο με ένα μέσο όρο 65% στην υπόλοιπη Ευρώπη. Πρέπει δε να γνωρίζουμε ότι οι Ιταλικές εταιρείες ενισχύονται από το κράτος για να πληρώνουν τους εργαζομένους «να κάθονται» και να μην τους απολύουν – υπάρχουν σήμερα περίπου μισό εκατομμύριο εργαζόμενοι που επωφελούνται του μέτρου. Η ανεργία είναι τουλάχιστον 15% και ο αριθμός αυτός δεν περιλαμβάνει ένα μεγάλο αριθμό ατόμων που έχουν παύσει να ψάχνουν για δουλειά – δεν είναι πια εγγεγραμμένοι στα γραφεία εργασίας.

Η οικονομία της Ιταλίας λιμνάζει από το 2000. Τα τελευταία πέντε χρόνια συρρικνώθηκε κατά 9,1%. Ακόμη χειρότερα, από τον Σεπτέμβριο πέρασε σε αποπληθωρισμό, κάτι που όλοι φοβούνται ακόμη πιο πολύ και από τον υπερ-πληθωρισμό, και είναι ακριβώς αυτό που ήταν η αιτία να παραμένει στάσιμη η οικονομία της Ιαπωνίας για μια εικοσαετία.

Τα ιταλικά κανάλια, όπως και τα ελληνικά, κατακλύζονται από πολιτικές εκπομπές κυρίως αριστερής υφής, αλλά, όπως συμβαίνει για τα πάντα στην Ιταλία, η τηλεθέαση είναι σε ελεύθερη πτώση.

Δεν φαίνεται να είναι τυχαίο ότι οι πολίτες όχι μόνον εμφανίζουν αδιαφορία για συμμετοχή τους στις συνήθεις δημοκρατικές διαδικασίες, αλλά και επιδεικνύουν και ενεργό επαναστατική διάθεση, η οποία και έχει κλονίσει το κατεστημένο, μεταβάλλοντας το πολιτικό σκηνικό. Αυτό αποδεικνύεται με την επιτυχία του κινήματος των Πέντε Αστέρων του Beppe Grillo και του Matteo Salvini της Lega Nord, ο οποίος είναι οπαδός της εξόδου της Ιταλίας από το Ευρώ, το οποίο και αποκαλεί «έγκλημα κατά της κοινωνίας».

Από την εκπαραθύρωση του Berlusconi τον Νοέμβριο του 2011, και το τεράστιο άνοιγμα των επιτοκίων μεταξύ των ομολόγων της Ιταλίας και της Γερμανίας, η Ιταλία άλλαξε τρεις πρωθυπουργούς.

Ο αριστερός Matteo Renzi, ο τελευταίος και νυν πρωθυπουργός (ο αποκαλούμενος και Tony Blair της Ιταλίας επειδή κατόρθωσε να πείσει το κόμμα του, το μετα-κομμουνιστικό Partito Democratico, να αφήσει πίσω το παρελθόν και να ατενίσει το μέλλον), υποσχέθηκε σε πρώτη φάση ότι θα επέβαλε όλες τις αναγκαίες αλλαγές μέσα σε διάστημα 100 ημερών. Αυτό βεβαίως δεν έγινε και τώρα λέει ότι χρειάζονται 1000 ημέρες.

Εν μέσω θριαμβολογιών και χειροδικιών στην Βουλή, ο Renzi προσπάθησε να καταργήσει το περίφημο άρθρο 18 του εργατικού κώδικα, το οποίο καθιστά σχεδόν αδύνατη την απόλυση εργαζόμενου από εταιρεία που εργοδοτεί πέραν των 15 ατόμων. Τα συνδικάτα είναι σε αναβρασμό. Η ίδια νοοτροπία που ισχύει στην Ελλάδα ισχύει και στην Ιταλία. Επί του παρόντος, ο Renzi κατόρθωσε να επιβάλει την εργασιακή μεταρρύθμιση (Jobs Act) και έκλεισε την πόρτα επιδεικτικά στα συνδικάτα, αλλά με μεγάλες απώλειες. 31 κυβερνητικοί βουλευτές απείχαν και δύο ψήφισαν κατά. Έντονες ζυμώσεις βρίσκονται σε εξέλιξη στο Δημοκρατικό Κόμμα του πρωθυπουργού.

Λέγεται για την Ιταλία ότι, όποιος κυβερνά είναι πάντοτε όλο παχειά λόγια, αλλά του λείπει το σθένος και το κουράγιο να εφαρμόσει ριζοσπαστικές λύσεις, κυρίως διότι το εκλογικό σύστημα είναι τέτοιο που είναι αδύνατον να αποφευχθούν κυβερνήσεις συνεργασίας, με ό,τι συμβιβασμούς αυτό συνεπάγεται. Δυστυχώς αυτό είναι κάτι που βιώνει ήδη η Ελλάδα και που θα επιδεινωθεί με την οσονούπω τροποποίηση του εκλογικού νόμου. Παρ’όλη την καθολική σχεδόν αποδοχή του γεγονότος ότι η εποχή των μονοκομματικών κυβερνήσεων έχει παρέλθει, ένα εκλογικό σύστημα περίπου απλής αναλογικής είναι μεγάλο σφάλμα, γιατί θα καταντήσει την εκάστοτε πλειοψηφία έρμαιο ενδεχομένως ανίερων συναλλαγών ή πιέσεων, όπως καταδεικνύει η εμπειρία της Κύπρου και του Ισραήλ.

Το κρατικό χρέος της Ιταλίας συνεχίζει την ανοδική του πορεία. Έχει ξεπεράσει τα €2,2 τρις, πράγμα το οποίο αντιστοιχεί με 135% του ΑΕΠ –το τρίτο μεγαλύτερο χρέος παγκοσμίως μετά την Ιαπωνία και την Ελλάδα. Και όσο μεγαλώνει ο αποπληθωρισμός, τόσο αυξάνεται το χρέος σε πραγματικές τιμές.

Στην Ιταλία, όπως συμβαίνει και στην Γαλλία, αλλά και σε μεγαλύτερο βαθμό στην Ελλάδα, από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο επικρατεί η φιλοσοφία ότι πρέπει η οικονομία να ελέγχεται από το κράτος. Η κυβέρνηση λειτουργεί ως «συμμορία προστασίας» (protection racket). Χρήματα διοχετεύονται παντού και σε όλους τους κλάδους της οικονομίας. Ακόμη και οι εφημερίδες επιχορηγούνται ή χρηματοδοτούνται εμμέσως – αυτός είναι ο λόγος που εκδίδονται τόσες πολλές εφημερίδες.

Όποιος εργάζεται στην πραγματική ιδιωτική οικονομία και κυρίως στις οικογενειακές επιχειρήσεις, οι οποίες ανέδειξαν την Ιταλία παγκοσμίως, την έχει άσχημα. Οι Ιταλικές επιχειρήσεις έχουν την μεγαλύτερη φορολογική επιβάρυνση παγκοσμίως – 68% και ακολουθεί η Γαλλία με 66%.

Το να αποπειραθεί να ξεκινήσει κανείς επιχείρηση στην Ιταλία σημαίνει ότι θα βυθιστεί σ’έναν γραφειοκρατικό εφιάλτη, αλλά ακόμη χειρότερα είναι το να προσπαθεί να διατηρήσει κανείς την επιχείρησή του. Για κάθε Ευρώ που πληρώνει στους εργοδοτούμενους, πληρώνει και στο κράτος 50 λεπτά. Να προσθέσουμε σ’αυτά ένα δικαστικό σύστημα που είναι πολιτικοποιημένο και κατέχει υπερεξουσίες – αρκεί να αναλογιστούμε με τι μανία κατεδίωξε η Εισαγγελία τον Berlusconi όντα πρωθυπουργό της χώρας, και θα γίνει αμέσως αντιληπτό γιατί ουδείς σώφρων ξένος θα ανοίξει επιχείρηση στην Ιταλία.

Σε αντίθεση με τον ιδιωτικό τομέα, ο δημόσιος τομέας χαίρει άκρας υγείας. Οι Ιταλοί βουλευτές είναι οι πλέον καλοπληρωμένοι παγκοσμίως, ακόμη και οι κουρείς της Ιταλικής Βουλής εισπράττουν €136.120 ετησίως! Όλοι οι δημόσιοι υπάλληλοι παίρνουν σύνταξη η οποία πλησιάζει τον τελευταίο τους μισθό. Αντιλαμβάνεται κανείς την δυσφορία του ιδιωτικού τομέα, όταν ο αντιπροσωπευτικός μισθός του Ιταλού εργάτη ανέρχεται σε μεικτές αποδοχές στα €18.000.

Όσον αφορά τον αριθμό των δημοσίων υπαλλήλων, αρκεί να λεχθεί ότι η Σικελία εργοδοτεί 28.000 δασικούς υπαλλήλους – περισσότερους από τον Καναδά – και 950 υπεράριθμους οδηγούς ασθενοφόρων, οι οποίοι δεν έχουν ασθενοφόρα για να τα οδηγούν.

Ένα ακραίο (ή τυπικό;) παράδειγμα των εργασιακών σχέσεων είναι η Όπερα της Ρώμης. Οι μουσικοί εργάζονταν 28 ώρες εβδομαδιαίως, σχεδόν οι μισές ώρες ήσαν αφιερωμένες στην «μελέτη», εισέπρατταν 16 μισθούς ετησίως και διπλή αμοιβή όταν η παράσταση ήταν υπαίθρια, λόγω «υγρασίας». Παρ’ όλ’ αυτά, τα τελευταία έξι χρόνια οι εργαζόμενοι εφάρμοζαν λευκή απεργία (work-to-rule).

Για να μην ξεχνάμε και τα δικά μας. Στην (Ελληνική) δημόσια διοίκηση υπάρχουν 23.142 αρμοδιότητες, εκ των οποίων οι 10.765 είναι επιτελικές, οι 9.816 υποστηρικτικές, οι 988 παροχής υπηρεσιών και οι 1.563 ελεγκτικές. Από το 1975 μέχρι το 2005 εκδόθηκαν 171.500 πράξεις νομοθετικού περιεχομένου για τον καθορισμό των αρμοδιοτήτων αυτών, δηλαδή περίπου 24 πράξεις για κάθε εργάσιμη ημέρα.

Μία κυβέρνηση, όχι μόνον στην Ιταλία, για να κάνει την διαφορά, πρέπει, χωρίς καθυστέρηση, να αναλάβει άμεσες και δραστικές περικοπές όχι μόνον στον παρασιτικό, υπέρμετρο και διεφθαρμένο δημόσιο τομέα, αλλά επίσης και στους φόρους, στις αμοιβές εργασίας και στην γραφειοκρατία.      

Η Ιταλία, και δημογραφικά, περισσότερο από την Γαλλία, είναι ο «άρρωστος» της Ευρώπης – και στην πραγματικότητα ο «ετοιμοθάνατος» της Ευρώπης. Οι Ιταλίδες εγεννούσαν στο παρελθόν περισσότερα παιδιά από όλη την Ευρώπη. Δεκαετίες τώρα, ο ρυθμός γεννήσεων είναι μεταξύ των πιο χαμηλών παγκοσμίως, όπως συμβαίνει και στην Ελλάδα. Αν δεν υπήρχαν οι μετανάστες, ο πληθυσμός θα ελαττώνετο συνεχώς. Όταν οι γυναίκες αρνούνται να τεκνοποιήσουν, αυτό είναι σίγουρο σημάδι μιας άρρωστης κοινωνίας.

Πάντως ο Ιταλός πρωθυπουργός διαμηνύει πανταχόθεν ότι η Ιταλία και η Ελλάδα είναι κράτη πολύ διαφορετικά, αποκλείει το ενδεχόμενο μετάδοσης της Ελληνικής κρίσης στην Ιταλία και υπογραμμίζει ότι οι οικονομίες των δύο κρατών έχουν διάφορο προσανατολισμό, ισχυρίζεται δε προσφάτως ότι η εμπιστοσύνη των αγορών έναντι της Ιταλίας έχει βελτιωθεί σε μεγάλο βαθμό και το επίπεδο επιτοκίων των ομολόγων της Ιταλίας είναι σε χαμηλό επίπεδο. Ο χρόνος θα δείξει πως θα εξελιχθούν τα πράγματα.