Μία Ελληνική Ιστορία Ηθικής

analitis

του Joseph E. Stiglitz*

Όταν άρχισε η κρίση του ευρώ πριν από μισή δεκαετία, οι κεϋνσιανοί οικονομολόγοι προέβλεπαν πως η λιτότητα που επιβαλλόταν στην Ελλάδα και τις άλλες χώρες εν κρίση θα αποτύχαινε. Θα ανέκοπτε την ανάπτυξη και θα αύξανε την ανεργία – και θα αποτύχαινε ακόμα και να μειώσει το λόγο του χρέους προς το ΑΕΠ. Άλλοι – στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, και σε κάποια λίγα πανεπιστήμια – μιλούσαν για επεκτατικές συστολές. Αλλά ακόμα και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο υποστήριζε πως οι συστολές, όπως οι περικοπές στις δημόσιες δαπάνες, ήταν ακριβώς αυτό – συσταλτικές.

Μετά βίας χρειαζόμασταν άλλη δοκιμή. Η λιτότητα είχε αποτύχει επανειλημμένα, από την πρώιμη χρήση της υπό τον Πρόεδρο των ΗΠΑ Χέρμπερτ Χούβερ, η οποία μετέτρεψε το χρηματιστηριακό κραχ σε Μεγάλη Ύφεση, μέχρι τα «προγράμματα» που επέβαλε το ΔΝΤ στην Ανατολική Ασία και τη Λατινική Αμερική τις τελευταίες δεκαετίες. Κι ωστόσο όταν η Ελλάδα βρέθηκε αντιμέτωπη με προβλήματα, δοκιμάστηκε ξανά.

Η Ελλάδα επέτυχε σε μεγάλο βαθμό να ακολουθήσει τα όσα υπαγόρευσε η «τρόικα» (η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η ΕΚΤ και το ΔΝΤ): μετέτρεψε ένα πρωτογενές έλλειμμα προϋπολογισμού σε πρωτογενές πλεόνασμα. Αλλά η συρρίκνωση των κρατικών δαπανών υπήρξε αναμενόμενα καταστροφική: 25% ανεργία, πτώση κατά 22% του ΑΕΠ από το 2009, και αύξηση κατά 35% του λόγου του χρέους προς το ΑΕΠ. Και τώρα, με συντριπτική εκλογική νίκη του αντίθετου στη λιτότητα ΣΥΡΙΖΑ, οι Έλληνες ψηφοφόροι δηλώνουν πως έχουν μπουχτίσει.

Τι μέλλει να συμβεί λοιπόν; Κατ “αρχάς, ας είμαστε ξεκάθαροι: η Ελλάδα θα μπορούσε να κατηγορηθεί για τα προβλήματά της, αν ήταν η μόνη χώρα όπου το φάρμακο της τρόικας απέτυχε παταγωδώς. Αλλά η Ισπανία είχε πλεόνασμα και χαμηλό ποσοστό χρέους πριν από την κρίση, και βρίσκεται κι αυτή σε ύφεση. Αυτό που χρειάζεται δεν είναι τόσο η διαρθρωτική μεταρρύθμιση εντός της Ελλάδας και της Ισπανίας, όσο η διαρθρωτική μεταρρύθμιση του σχεδιασμού της ευρωζώνης και η εκ θεμελίων αναθεώρηση των πλαισίων πολιτικής που έχουν οδηγήσει στη θεαματικά κακή απόδοση της νομισματικής ένωσης.

Η Ελλάδα μας θύμισε επίσης για άλλη μια φορά πόσο μεγάλη είναι η ανάγκη του κόσμου για ένα πλαίσιο αναδιάρθρωσης χρέους. Το υπερβολικό χρέος προκάλεσε όχι μόνο την κρίση του 2008, αλλά και την κρίση της Ανατολικής Ασίας τη δεκαετία του 1990 και την κρίση της Λατινικής Αμερικής τη δεκαετία του 1980. Συνεχίζει να προκαλεί ανείπωτη ταλαιπωρία στις ΗΠΑ, όπου εκατομμύρια ιδιοκτήτες ακινήτων έχουν χάσει τα σπίτια τους, και πλέον απειλεί εκατομμύρια ακόμα στην Πολωνία και αλλού, οι οποίοι έλαβαν δάνεια σε ελβετικά φράγκα.

Δεδομένου του μεγέθους της δυσφορίας που επιφέρει το υπερβολικό χρέος, θα μπορούσε κανείς να αναρωτηθεί γιατί άτομα και χώρες έχουν επανειλημμένα θέσει τους εαυτούς τους σε αυτή την κατάσταση. Στο κάτω-κάτω, τα χρέη αυτά είναι συμβάσεις – τουτέστιν, εθελούσιες συμφωνίες – άρα οι πιστωτές είναι εξίσου υπεύθυνοι για αυτά όσο και οι οφειλέτες. Στην πραγματικότητα, οι πιστωτές φέρουν αναμφισβήτητα μεγαλύτερη ευθύνη: κατά κανόνα, πρόκειται για προηγμένα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, ενώ οι οφειλέτες είναι συχνά μακράν λιγότερο προσαρμοσμένοι στις αντιξοότητες της αγοράς και τους κινδύνους που συνδέονται με τις διάφορες ρυθμίσεις των συμβάσεων. Μάλιστα, γνωρίζουμε πως οι τράπεζες των ΗΠΑ εξαπατούσαν τους δανειολήπτες τους, εκμεταλλευόμενες το γεγονός πως στερούνταν χρηματοπιστωτικής τεχνογνωσίας.

Κάθε (προηγμένη) χώρα έχει συνειδητοποιήσει ότι προκειμένου ο καπιταλισμός να λειτουργήσει όπως πρέπει απαιτείται να δοθεί στα άτομα η δυνατότητα για ένα νέο ξεκίνημα. Οι φυλακές οφειλετών του δέκατου ένατου αιώνα αποτέλεσαν αποτυχία – καθότι απάνθρωπες, και όχι ακριβώς χρήσιμες για τη διασφάλιση της αποπληρωμής. Αυτό που χρησίμευσε ήταν η παροχή καλύτερων κινήτρων για καλό δανεισμό, διά της ενίσχυσης της υπευθυνότητας των πιστωτών για τις συνέπειες των αποφάσεών τους.

Σε διεθνές επίπεδο, δεν έχουμε ακόμη δημιουργήσει μια ομαλή διαδικασία προκειμένου να δίδεται στις χώρες η δυνατότητα για ένα νέο ξεκίνημα. Από τον καιρό ακόμα προ της κρίσης του 2008, τα Ηνωμένα Έθνη, με την υποστήριξη σχεδόν όλων των αναπτυσσόμενων και αναδυόμενων χωρών, επιδιώκουν να δημιουργήσουν ένα τέτοιο πλαίσιο. Αλλά οι ΗΠΑ αντιτίθενται σθεναρά· ίσως θέλουν να θεσμοθετήσουν εκ νέου τις φυλακές οφειλετών για τους αξιωματούχους υπερχρεωμένων χωρών (σε αυτήν την περίπτωση, ενδέχεται να υπάρξει επέκταση του Γκουαντάναμο).

Η ιδέα του της επαναφοράς των φυλακών οφειλετών μπορεί να μοιάζει τραβηγμένη, αλλά αντανακλά τις τρέχουσες συζητήσεις περί ηθικού κινδύνου και ευθύνης. Υπάρχει ο φόβος ότι αν επιτραπεί στην Ελλάδα να αναδιαρθρώσει το χρέος της, θα βάλει απλά και πάλι σε μπελάδες τον εαυτό της, όπως θα κάνουν και άλλοι.

Αυτό είναι καθαρή ανοησία. Υπάρχει κανείς με σώας τας φρένας που πιστεύει πως μία χώρα θα έβαζε οικειοθελώς τον εαυτό της να περάσει τα όσα πέρασε η Ελλάδα, απλά για να λάβει ένα «εκπτωτικό κουπόνι» από τους πιστωτές της; Αν υπάρχει ηθικός κίνδυνος, είναι από την πλευρά των δανειστών – ειδικά στον ιδιωτικό τομέα – οι οποίοι έχουν διασωθεί επανειλημμένα. Αν η Ευρώπη έχει επιτρέψει τη μετακίνηση αυτών των χρεών από τον ιδιωτικό τομέα στο δημόσιο τομέα –καθιερωμένη τακτική κατά τον τελευταίο μισό αιώνα – είναι η Ευρώπη, όχι η Ελλάδα, που θα πρέπει να υποστεί τις συνέπειες. Μάλιστα, τα σημερινά δεινά της Ελλάδας, συμπεριλαμβανομένης της υπέρογκης αύξησης του ποσοστού χρέους, είναι σε μεγάλο βαθμό σφάλμα των άστοχων προγραμμάτων της τρόικας που επιβλήθηκαν στη χώρα.

Άρα δεν είναι η αναδιάρθρωση του χρέους, αλλά η απουσία της, που είναι «ανήθικη». Δεν υπάρχει κάτι ιδιαίτερο στα διλήμματα που αντιμετωπίζει σήμερα η Ελλάδα· πολλές χώρες έχουν υπάρξει στην ίδια θέση. Αυτό που κάνει τα προβλήματα της Ελλάδας πιο δυσεπίλυτα είναι η δομή της ευρωζώνης: νομισματική ένωση σημαίνει ότι τα κράτη μέλη δεν μπορούν να καταφύγουν στην υποτίμηση ως διέξοδο από το πρόβλημα, ωστόσο η στοιχειώδης ευρωπαϊκή αλληλεγγύη που οφείλει να συνοδεύει αυτήν την απώλεια πολιτικής ευελιξίας απλά δεν υφίσταται.

Πριν από εβδομήντα χρόνια, στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, οι Σύμμαχοι αναγνώρισαν ότι θα πρέπει να δοθεί στη Γερμανία η δυνατότητα για ένα νέο ξεκίνημα. Κατάλαβαν ότι η άνοδος του Χίτλερ είχε σε μεγάλο βαθμό να κάνει με την ανεργία (όχι τον πληθωρισμό), που προέκυψε από την επιβολή περαιτέρω χρέους στη Γερμανία στο τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Οι Σύμμαχοι δεν έλαβαν υπόψη την ανοησία με την οποία είχαν συσσωρευτεί τα χρέη, ούτε συζήτησαν για το κόστος που είχε επιβάλλει η Γερμανία σε άλλους. Αντ ‘ αυτού, όχι απλά συγχώρησαν τα χρέη· παρείχαν μάλιστα βοήθεια, και τα συμμαχικά στρατεύματα που ήταν σταθμευμένα στη Γερμανία παρείχαν επιπλέον δημοσιονομικό κίνητρο.

Όταν οι εταιρείες πτωχεύουν, μια συμφωνία ανταλλαγής χρέους και ιδίων κεφαλαίων αποτελεί δίκαιη και αποτελεσματική λύση. Η ανάλογη προσέγγιση για την Ελλάδα είναι να μετατρέψει τα ισχύοντα ομόλογά της σε ομόλογα συνδεδεμένα με το ΑΕΠ. Αν η Ελλάδα τα πηγαίνει καλά, οι πιστωτές της θα λάβουν μεγαλύτερο μέρος των χρημάτων τους· αν όχι, θα λάβουν μικρότερο. Αμφότερες οι πλευρές θα έχουν έτσι ένα ισχυρό κίνητρο για να ακολουθήσουν πολιτικές υπέρ της ανάπτυξης.

Σπάνια το μήνυμα δημοκρατικών εκλογών είναι τόσο σαφές όσο ήταν στην Ελλάδα. Εάν η Ευρώπη πει όχι στο αίτημα των Ελλήνων ψηφοφόρων για αλλαγή πορείας, λέει πως η δημοκρατία δεν έχει καμία σημασία, τουλάχιστον όχι όταν μιλάμε για την οικονομία. Γιατί να μην καταργήσουμε τη δημοκρατία, όπως τόσο αποτελεσματικά έκανε η Νέα Γη (Καναδά) όταν τέθηκε σε καθεστώς εκκαθάρισης πριν από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο;

Ελπίζει κανείς πως όσοι κατανοούν τα οικονομικά του χρέους και της λιτότητας, και που πιστεύουν στη δημοκρατία και τις ανθρώπινες αξίες, θα επικρατήσουν. Μένει να δούμε αν θα το κάνουν.

* Ο Joseph E. Stiglitz, βραβευμένος με Νόμπελ οικονομίας καθηγητής του Πανεπιστημίου Κολούμπια, ήταν Πρόεδρος του Συμβουλίου Οικονομικών Εμπειρογνωμόνων του προέδρου Μπιλ Κλίντον και διετέλεσε Ανώτατος Αντιπρόεδρος της Παγκόσμιας Τράπεζας.