Νέα Πολιτική
του Χρήστου Ζιώγα*
Στην μακραίωνη εξέλιξη της ανθρώπινης συμβίωσης, η πόλις δεν αποτέλεσε μόνο μία ποσοτική μεγέθυνση του αρχέγονου οικισμού αλλά και μια ποιοτική ανάπτυξη και εξέλιξη των σχέσεων που συνιστούν και συγκροτούν τον ανθρώπινο βίο σε κοινωνικό γεγονός. Ο οργανωμένος βίος της πόλεως εξετάζεται από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, στα έργα των οποίων συμπυκνώνονται οι σημαντικότερες ιδέες του ελληνικού κόσμου για τη φύση της πολιτικής.
Στην πλατωνική «Πολιτεία» βρίσκουμε για πρώτη φορά την προσπάθεια να θεμελιωθεί δικαίῳ και λόγῳ η ιεραρχία μέσα στην πόλη. Πάρα πολλοί, τότε αλλά και σήμερα, πιστεύουν ότι η δικαιοσύνη δεν είναι εγγενές χαρακτηριστικό των ανθρώπων αλλά αποτέλεσμα κοινωνικών συμβιβασμών. Ο Γλαύκων, στον γνωστό πλατωνικό διάλογο, ζητά από το Σωκράτη να τους καταστήσει σαφές σε τι συνίσταται η ουσία της δικαιοσύνης και της αδικίας και πως επενεργούν αμφότερες και αλληλεπιδρώσες στην ανθρώπινη ψυχή. Ο Πλάτων, αν και προσέγγισε αρχικά τη δικαιοσύνη στις σχέσεις των ανθρώπων μέσα στην πόλη, εντούτοις την ανήγαγε τελικά ως εσωτερική έξη και διάθεση της ψυχής του πράττοντος, ώστε να διασφαλίζει την ψυχική του αρμονία και τάξη. Το πλατωνικό ερώτημα για τη δυνατότητα πρακτικής εφαρμογής του παραδείγματος της πολιτικής εξουσίας με τη φιλοσοφία της δίκαιης, «ιδανικής», πολιτείας, βρίσκει την απάντησή του στη διάδραση κοινωνικών προσδιορισμένων σκοπών και ατομικής ηθικής.
Ο Αριστοτέλης στο έργο του «Ηθικά Νικομαχεία» καταλήγει στον προσδιορισμό του δίκαιου και του άδικου ανθρώπου λέγοντας ότι « ὅ τε παράνοµος ἄδικος εἶναι καὶ ὁ πλεονέκτης καὶ ἄνισος, ὥστε δῆλον ὅτι καὶ [ὁ] δίκαιος ἔσται ὅ τε νόµιµος καὶ ὁἴσος. τὸ µὲν δίκαιον ἄρα τὸ νόµιµον καὶ τὸ ἴσον, τὸ δ’ ἄδικον τὸ παράνοµον καὶ τὸἄνισον». (Βιβ. Ε΄, 1129a, 31) Με βάση τον ορισμό αυτό, μπορεί κανείς να είναι άδικος τόσο με τη γενική σημασία, ως παράνομος, δηλαδή να ενεργεί «παρά τον νόμον», όσο και με την ειδική σημασία, αυθύπαρκτα, ως πλεονέκτης. Ο Αριστοτέλης διευκρινίζει ότι δεν χαρακτηρίζεται κάποιος ως πλεονέκτης επειδή επιλέγει για τον εαυτό του περισσότερα αγαθά από όσα του αναλογούν, αλλά επειδή επιδιώκει αγαθά που είναι λιγότερο επιβλαβή για τον ίδιο. Υπό αυτή την έννοια όμως, ο άδικος θεωρείται ταυτόχρονα και άνισος: «ὁ δ’ ἄδικος οὐκ ἀεὶ τὸ πλέον αἱρεῖται,ἀλλὰ καὶ τὸ ἔλαττον ἐπὶ τῶν ἁπλῶς κακῶν· ἀλλ’ ὅτι δοκεῖ καὶ τὸ µεῖον κακὸν ἀγαθόν πως εἶναι, τοῦ δ’ ἀγαθοῦ ἐστὶν ἡ πλεονεξία, διὰ τοῦτο δοκεῖ πλεονέκτης εἶναι. ἔστι δ’ ἄνισος». (Βιβ. Ε΄, 1129b, 10) Συγκεκριμένα, για τον Αριστοτέλη η δικαιοσύνη δεν έγκειται κυρίως στην ατομική ηθική αλλά είναι κοινωνικά και πολιτικά προσδιορισμένη, η οποία συνίσταται στη διατήρηση των ορθών διαπροσωπικών σχέσεων μεταξύ των μελών μιας πόλεως.
Αναμφίβολα στα σύγχρονα κράτη το έκαστο νομικό πλαίσιο καθορίζει, επί τη βάσει συλλογικά προσδιορισμένων αντιλήψεων περί δικαίου, τι είναι νόμιμο και τι όχι. Η έννοια του δικαίου στην περίπτωση του ελληνικού κράτους πολλές φορές αποτύπωσε μια έωλη ή συντεχνιακά προσδιορισμένη αντίληψή του, αναιρώντας εν τέλει την ίδια νομιμότητα. Οι εν εξελίξει αγροτικές κινητοποιήσεις εδράζονται, σύμφωνα με τους κινηματίες, στην αδικία που θα υποστεί ο πρωτογενής κλάδος από τις μεταρρυθμίσεις στο ασφαλιστικό και φορολογικό σύστημα. Ο αγροτικός πληθυσμός, άλλοτε πλειοψηφικός, στην ελληνική κοινωνία αποτέλεσε, λόγω τουκαθολικού δικαιώματος της ψήφου στα μέσα του 19ου αιώνα, κύριο στόχο του πελατειακού κομματικού συστήματος. Σταδιακά το εξαθλιωμένο τμήμα της ελληνικής κοινωνίας από αδύναμη πλειοψηφία, η οποία δεν μπορούσε να διαπράξει αδικίες χωρίς να υποστεί τις συνέπειες της αδικοπραγίας της, μετασχηματίστηκε σε προνομιακό συνδιαχειριστή της εξουσίας. Ο αποκλεισμός των εθνικών οδών, χαρακτηριστικός τρόπος των αγροτικών κινητοποιήσεων εδώ και δεκαετίες, συνιστά πράξη βίας που αντιβαίνει στο νόμο. Φυσικά στη μεταπολιτευτική περίοδο η άσκηση βίας, διαφόρων βαθμίδων και εντάσεως, αποτέλεσε κοινό τρόπο δράσης, προς τη δικαίωση των αγώνων, πολλών κοινωνικών ομάδων, δίδοντας ισχυρή ερμηνευτική αξία στο επιχείρημα του σοφιστή Θρασύμαχου, ο οποίος δήλωνε ρητά ότι το συμφέρον του ισχυρότερου καθορίζει το τι είναι δίκαιο. Δεν γνωρίζουμε αν οι αγρότες, που απειλούν να «παραλύσουν» την χειμαζόμενη χώρα, είναι εγγύτερα στην πλατωνική ή την αριστοτελική προσέγγιση του «αγαθού» και πως στοιχειοθετούν το δίκιο τους. Ένα πράγμα είναι σίγουρο πως, ακόμη κι αν αδικούνται με τα προς ψήφιση νομοσχέδια, οι αγρότες έχουν αποφασίσει να αδικήσουν το υπόλοιπο κοινωνικό σώμα το οποίο υφίσταται την αδικία δίχως να μπορεί αντιδράσει.
* Διδάκτωρ Διεθνών Σχέσεων
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου