Υβριδικοί Πόλεμοι

Νέα Πολιτική

του Ιπποκράτη Δασκαλάκη*

Η κρίση της Ουκρανίας επανέφερε στο προσκήνιο την έννοια των «υβριδικών πολέμων». Αναλυτές, στρατιωτικοί και δημοσιογράφοι αναφέρονται με δέος στη νέα αυτή μορφή πολέμου. Ο Ρώσος Πρόεδρος Πούτιν, η οργάνωση Hezbollah  και ο ηγέτης του «Ισλαμικού Κράτους» Αλ Μπαγκντάντι εμφανίζονται ως οι αριστοτέχνες χειριστές των «υβριδικών πολέμων» ενώ ΗΠΑ και ΝΑΤΟ προετοιμάζονται για την αντιμετώπιση των «υβριδικών απειλών». Για άλλη μια φορά, οποιαδήποτε διαφοροποίηση της μορφής μιας σύγκρουσης, ως αποτέλεσμα πλήθους παραγόντων, εμφανίζεται ως ο επαναστατικός επαναπροσδιορισμός της φύσεως του πολέμου, μεγαλοποιείται και υπερπροβάλλεται μέχρι σύντομα να ξεπεραστεί από μια νέα «επαναστατική» μορφή. Τελικά όμως οι βασικές αρχές του πολέμου παραμένουν διαχρονικά αναλλοίωτες σε πείσμα όλων των «νέων επαναστατικών» και περιορισμένης χρονικής διάρκειας εννοιών και μορφών. Επιπλέον, η συστηματική ανάλυση αποδεικνύει ότι η πλειονότητα των πολλά υποσχόμενων σημερινών δήθεν επαναστατικών αλλαγών χρονολογούνται από εκατοντάδες έτη πριν. Ας εξετάσουμε όμως παραδείγματα επικαλούμενων «υβριδικών πολέμων».

Η ετυμολογική ερμηνεία της λέξεως «υβριδικός» αναφέρεται σε αυτόν ο οποίος αποτελείται από δύο στοιχεία διαφορετικής φύσεως και τα οποία είναι ενωμένα μεταξύ τους συνήθως με αντικανονικό ή ασυνήθιστο τρόπο. Η εμφάνιση του όρου «υβριδικοί» πόλεμοι, απειλές και συγκρούσεις, χρονολογείται από τα μέσα της πρώτης δεκαετίας της νέας χιλιετηρίδας. Πρώτη ευρέως γνωστή αναφορά, στη σύγκρουση Ισραήλ με την οργάνωση Hezbollah στο Λίβανο (2006) για να ακολουθήσουν οι συγκρούσεις στη Γάζα μεταξύ του Ισραήλ και της Hamas το 2008-2009. Συγχρόνως, το 2008, ρωσικά στρατεύματα απαντώντας στις ενέργειες του στρατού της Γεωργίας εναντίον ρωσόφιλων κατοίκων και την παραβίαση ειρηνευτικών συνθηκών, εισέβαλαν στην τελευταία συντρίβοντας το στρατό της με αποτέλεσμα τη δημιουργία δύο αυτοανακηρυχθέντων ανεξαρτήτων περιοχών (Νότιος Οσσετία και Αμπχαζία). Όλες οι συγκρούσεις συνοδεύτηκαν από έντονο πληροφοριακό πόλεμο και κυβερνοεπιθέσεις αμφοτέρων των πλευρών.

Ως αποκορύφωμα των αποκαλούμενων «υβριδικών πολέμων» αναφέρεται η προσάρτηση της Κριμαίας και οι συγκρούσεις στην Ανατολική Ουκρανία. Είναι γεγονός ότι η απόσχιση της Κριμαίας επετεύχθηκε με την ενεργό εμπλοκή των ρωσικών στρατιωτικών μονάδων που στάθμευαν στην περιοχή. Οι αυτονομιστικές ενέργειες των ρωσόφιλων κατοίκων της Κριμαίας (διαμαρτυρίες, ψηφίσματα, κινήσεις υπέρ της ανεξαρτησίας, διεξαγωγή δημοψηφίσματος, απομάκρυνση ουκρανικών οργάνων κλπ) δημιούργησαν το περιβάλλον και έδωσαν το έναυσμα για την προσχεδιασμένη κεκαλυμμένη επέμβαση των ρωσικών δυνάμεων και την εν συνεχεία απόσχιση και προσάρτηση. Συνυπήρξε δηλαδή η πολιτική κινητοποίηση με τη στρατιωτική συγκαλυμμένη εισβολή. Οι εξελίξεις όμως στην Ανατολική Ουκρανία υπήρξαν δραματικές καθόσον υπήρξε έντονη ουκρανική αντίσταση –αλλά και προκλήσεις- στις αντίστοιχες ενέργειες και σχέδια των αυτονομιστών. Οι συγκρούσεις έλαβαν το χαρακτήρα τακτικών μαχών με χρήση βαρέων όπλων μεταξύ πανσπερμίας δρώντων (ουκρανικού στρατού, αυτονομιστικών ρωσόφιλων παραστρατιωτικών οργανώσεων, ουκρανικών παραστρατιωτικών οργανώσεων εθελοντών και μισθοφόρων, ειδικών τμημάτων του ρωσικού στρατού). Παράλληλα, αμφότερες οι πλευρές προβαίνουν σε πράξεις κατατρομοκράτησης των αμάχων και περιορισμένης εκδίωξης τους από τα διεκδικούμενα εδάφη. Συγχρόνως επίκειται ο φόβος της ρωσικής στρατιωτικής εισβολής σε περίπτωση που η ουκρανική πλευρά προσπαθήσει να δράσει πιο δυναμικά.

Η διεθνής βιβλιογραφία δεν διαθέτει ένα ευρέως αποδεκτό ορισμό του «υβριδικού πολέμου». Οι συνηθέστεροι ορισμοί τον περιγράφουν ως σύνθεση συμβατικού και μη πολέμων με εμπλοκή πληροφοριακού πολέμου και κυβερνοπολέμου. Ο «υβριδικός πόλεμος» πλέον από τη χρήση των συμβατικών τακτικών και όπλων και των αντίστοιχων του ανταρτοπολέμου, ενδέχεται να συμπεριλάβει και χρήση (ή απειλή χρήσης) πυρηνικών, βιολογικών και χημικών όπλων. Ένας άλλος λιγότερο ευρύς αλλά ενδιαφέρον ορισμός, αναφέρεται σε μια «μεταμοντέρνα» μορφή ανταρτοπολέμου με εμπλοκή σύγχρονης τεχνολογίας και μοντέρνων μεθόδων κινητοποίησης όλων των δυνάμεων. Έτερος ορισμός συνθέτει τις συμβατικές με μη συμβατικές απειλές με την τρομοκρατία καταστροφικής κλίμακος και τις τεχνολογικές δυνατότητες εξάρθρωσης των υποδομών των συγχρόνων κοινωνιών. Οι αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις περιγράφουν τον «υβριδικό πόλεμο» ως μια σύνθεση συμβατικών και μη πολεμικών μεθόδων σε όλο το φάσμα της σύγκρουσης (επί της ουσίας full spectrum war).

Στα παραδείγματα που προαναφέραμε βλέπουμε ότι οι ενέργειες των αντιπάλων κατευθύνονται κυρίως κατά των αμάχων. Αποβλέπουν στην αποσταθεροποίηση του κράτους, την κατάρρευση των υποδομών και στην πόλωση της κοινωνίας. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, εύκολα επιτυγχάνεται η υποκίνηση εσωτερικών ταραχών και η προώθηση επιδιώξεων μειονοτικών στοιχείων και ακραίων ομάδων. Επίσης, η λαϊκή αναστάτωση σε συνδυασμό με την εξωτερική πίεση μέσα σε ένα περιβάλλον έντονων απειλών και πειθαναγκασμού επηρεάζει την ηγετική ομάδα, της χώρας και παραλύει την ικανότητα αντίδρασης αλλά και τη βούληση αντίστασης της.  Όλα τα παραπάνω στοιχεία τα διακρίναμε στην κρίση της Ουκρανίας και ξετυλίχθηκαν ταχύτατα. Βέβαια, η μακροχρόνια αποτυχημένη ουκρανική πολιτική είχε επιτύχει τη συσσώρευση όλων εκείνων των συνθηκών που επέτρεψαν την ανάφλεξη. Είναι προφανές ότι η πολύπλευρη απειλή των «υβριδικών συγκρούσεων» πρέπει να αντιμετωπιστεί όσο το δυνατόν νωρίτερα –πριν δημιουργηθούν οι συνθήκες ανάφλεξης- και με έμφαση τα μη στρατιωτικά μέτρα και την πρόληψη.

Είναι πιθανός  ένας επικαλούμενος «υβριδικός πόλεμος» στην ελληνική πραγματικότητα; Η προσωπική μου απάντηση είναι καταφατική καθώς εκτιμώ  τη συγκεκριμένη αυτή μορφή του πολέμου ως την πλέον πιθανή. Ο εξ ανατολών αντίπαλος δυστυχώς διαθέτει τα αναγκαία μέσα και τις ικανότητες για την ενορχήστρωση μιας «πλήρους φάσματος» προσβολής. Το παρελθόν έχει αποδείξει ότι διαθέτει και την υπομονή για να αδράξει την κατάλληλη ευκαιρία. Οι πρόσφατες ρωσικές ενέργειες σε Γεωργία και Ουκρανία σίγουρα έχουν αποτελέσει πηγή σχεδιασμού, τεχνογνωσίας και προετοιμασίας για την αντίπαλο χώρα. Το ερώτημα είναι εάν έχει προκληθεί και εκ μέρους μας η αντίστοιχη προσοχή και προετοιμασία ή αν απλά καταναλίσκουμε την ενεργητικότητα μας στις προσπάθειες επαναδιαπραγμάτευσης με τους πιστωτές και σε ασήμαντες σημειολογικές αντιπαραθέσεις και δεν διαβλέπουμε τα αποτελέσματα των «υβριδικών πολέμων» και τη δημιουργία «υβριδικών οντοτήτων» στο γειτονικό μας περιβάλλον.

Σχεδιάγραμμα: Αντίληψη έννοιας «υβριδικών πολέμων» από την αναφορά του US Government Accountability Office (2010)

(*) Περισσότερα στοιχεία για τους «υβριδικούς πολέμους» στο τεύχος Σεπτεμβρίου-Οκτωβρίου  της Νέας Πολιτικής που κυκλοφορεί.

* Υποστράτηγος εα, μέλος του ΕΛΙΣΜΕ