Πολιτισμικές προεκτάσεις της εξόδου από την ευρωζώνη για την Ελλάδα

Νέα Πολιτική

 του Νικολάου Ματθαίου Σαντή*

Tο 9^ο κεφάλαιο του βιβλίου Bad Samaritans: The Myth of Free Trade and the Secret History of Capitalism (2007), του εξέχοντα οικονομολόγου H.J. Chang, σκιαγραφεί τη μεταμόρφωση των πολιτισμικών χαρακτηριστικών του γερμανικού και του ιαπωνικού έθνους στη διάρκεια των τελευταίων αιώνων. Ένα αιώνα πριν, οι τότε Δυτικοί θεωρούσαν τους Ιάπωνες τεμπέληδες, αμέριμνους, υπερβολικά ανεξάρτητους και προσανατολισμένους να ζουν για το παρόν, παρά εργατικούς, σοβαρούς,  πιστούς εργαζόμενους και με μακροπρόθεσμη θέαση όπως θα τους χαρακτηρίζαμε στις μέρες μας. Πριν από 150 χρόνια, οι Γερμανοί θεωρούνταν νωχελικοί αναποτελεσματικοί, ατομιστές , συναισθηματικοί παρά ορθολογιστές, ανέντιμοι και κλέφτες μάλλον, παρά νομοταγείς,  χαλαροί και όχι πειθαρχημένοι. Η Βιομηχανική Επανάσταση και η ακόλουθη οικονομική απογείωση Γερμανίας και Ιαπωνίας ανέτρεψαν άρδην τα πολιτισμικά στερεότυπα με τα οποία τους έβλεπαν και έβλεπαν εκείνοι τους άλλους λαούς. Το ερώτημα είναι πώς μπορεί αυτό να έχει σχέση με την παραμονή ή όχι της Ελλάδας στο ευρώ;

Στο 6^ο κεφάλαιο του εξαίρετου βιβλίου του καθηγητή Π. Πετράκη με τίτλο TheGreek Economy and the Crisis (2012) αναλύονται οι πολιτισμικές αξίες της σύγχρονης Ελληνικής κοινωνίας.  Συνδυάζοντας δύο μελέτες (Hofstede, 2001 και GLOBE 1999) ο καθηγητής του ΕΚΠΑ καταλήγει στο συμπέρασμα ότι με βάση τις πολιτισμικές αξίες α) η Ελλάδα μπορεί να θεωρηθεί μια τυπική μεσογειακή χώρα, και β) υπάρχει μια εμφανής διαφοροποίηση μεταξύ των πολιτιστικών χαρακτηριστικών των χωρών της Μεσογείου με εκείνες της Βόρειας Ευρώπης. Επιπλέον, το Μεσογειακό μοντέλο είναι πολύ πιο κοντά σε εκείνο των αραβικών χωρών από ό,τι της Βόρειας Ευρώπης. Σε μεγάλο βαθμό αυτό οφείλεται στις γεωγραφικές θέσεις των χωρών καθότι οι εξωγενείς παράγοντες που διαμορφώνουν το πολιτισμικό υπόβαθρο της Μεσογείου και των αραβικών χωρών είναι παρόμοιοι, αν και φαίνεται ότι η επιρροή αυτών των παραγόντων στις  χώρες της Μεσογείου μειώνεται με την πάροδο του χρόνου. Οι παράγοντες αυτοί φαίνεται να είναι εκείνοι που διαμορφώνουν το δυτικό πολιτισμό, όπως η θρησκεία και το κλίμα. Το πολιτισμικό μοντέλο της  Μεσογείου δεν είναι αποτέλεσμα συγκρούσεων και διαμάχης μεταξύ των εθνών, αλλά της  ανάμειξης των ευρύτερων πολιτισμικών μοντέλων της περιοχής.

Η Ελλάδα κατέχει στρατηγική θέση μεταξύ Δυτικής και Κεντρικής Ευρώπης, των αραβικών εθνών (στα νότια) και της Τουρκίας (στα ανατολικά). Σε γενικές γραμμές, μπορούμε να πούμε ότι οι κοινωνικές νόρμες στις μεσογειακές χώρες, και στην Ελλάδα, δέχονται την ύπαρξη ανισοτήτων συγκριτικά περισσότερο από τις χώρες της Βόρειας Ευρώπης,  παρουσιάζουν αυξημένη αποφυγή αβεβαιότητας (uncertainty avoidance), δεν αναγνωρίζουν τόσο την αξία των ατομικών επιτευγμάτων, αλλά ταυτόχρονα, δεν δέχονται οργανωτικά και κοινωνικά καθορισμένους κανόνες και πρακτικές. Τα άτομα ωστόσο, εκφράζουν υπερηφάνεια, πίστη και εγγύτητα με τις οικογένειές τους και τις οργανώσεις στις οποίες ανήκουν. Aξίες, όπως η ποιότητα ζωής, η φροντίδα και η αλληλεγγύη για τους αδύνατους, παίζουν μικρό ρόλο εδώ, σε αντίθεση με τη Βόρεια Ευρώπη. Επιπροσθέτως, η ελληνική κοινωνία δεν είναι προσανατολισμένη στο μέλλον, διαθέτοντας περισσότερο μια βραχυπρόθεσμη θέαση των πραγμάτων, με περιορισμένη χρήση του προγραμματισμού και του μακροπρόθεσμου σχεδιασμού. Η προσήλωση στην αποτελεσματικότητα και τις ανθρωπιστικές αξίες είναι επίσης μειωμένη.

Σύμφωνα με την ανάλυση αυτή, υπάρχει ένα ενεργό ελληνικό πολιτισμικό υπόβαθρο που μπορεί να οδηγήσει τη χώρα σε οικονομική ανάπτυξη. Ωστόσο, το ακριβώς αντίθετο θα μπορούσε να συμβεί εάν το πολιτισμικό υπόβαθρο δεν ευνοεί την αλλαγή αυτή. Εδώ λοιπόν έρχεται το ζήτημα της ευρωπαϊκής πορείας της χώρας. Η Ελλάδα είναι μια σχετικά φτωχή σε πόρους χώρα με μια πλούσια κληρονομιά, κάτι το οποίο είναι ευχή και κατάρα ταυτόχρονα. Η κληρονομιά αυτή δημιουργεί μια αίσθηση υπερβάλλουσας πολιτισμικής αυτοπεποίθησης (ή μιας δυσβάστακτης ιστορικής αποστολής) η οποία πολλές φορές αποτελεί εμπόδιο στον καθορισμό ρεαλιστικών πολιτικών στόχων. Εξαιτίας αυτής της μοναδικότητάς της, η Ελλάδα διέπεται από έντονη κρίση ταυτότητας και ανασφάλεια.

Η είσοδος στο ευρώ είχε ως στόχο να επιβεβαιώσει την Ευρωπαϊκή ταυτότητα της Ελλάδας, όχι τη μοναδικότητά της πολιτισμικής της ιδιαιτερότητας. Όμως, η οικονομική κρίση των τελευταίων ετών και η συνακόλουθη στοχοποίηση της Ελλάδας ως το «μαύρο πρόβατο» της Ευρώπης, έχει ενισχύσει την πολιτισμική ανασφάλεια των Ελλήνων, αλλάζοντας τον τρόπο με τον οποίο βλέπουν την Ευρώπη. Ακόμα χειρότερα, η έμμεσα ή και ανοικτά ρατσιστική γλώσσα πολλών Ευρωπαίων πολιτικών και μέσων επικοινωνίας (ιδίως των γερμανικών) ενάντια στους (τεμπέληδες, διεφθαρμένους ή όπως αλλιώς μας ονομάζουν) Έλληνες, «ανοίγει πληγές» στην ελληνική κοινωνία με αποτέλεσμα να θεωρείται, δικαιολογημένα, ως εθνική ταπείνωση.

Η επιτάχυνση της ευρωπαϊκής ενοποίησης μέσω της νομισματικής ενοποίησης θα σημάνει και την επιτάχυνση του πολιτισμικού «εξευρωπαϊσμού» της χώρας, δηλαδή την ενίσχυση της ευρωπαϊκής (και δυτικής) ταυτότητάς της. Αυτή όμως η εκ των άνω επιβολή πολιτισμικών μοντέλων σε μια κοινωνία που δεν είναι έτοιμη να τα αποδεχθεί άμεσα, με ρυθμούς που υπερβαίνουν τη δυνατότητα αφομοίωσής της, θα έχει ως αποτέλεσμα τραυματικά πολιτισμικά σύνδρομα για το ελληνικό έθνος, όπως ήδη βλέπουμε. Καθώς θα πασχίζει να μπει στο καλούπι μιας Ευρώπης που θα κυριαρχείται  οικονομικά από τη Γερμανία, άρα και πολιτισμικά από το μοντέλο της Κεντρικής/Δυτικής Ευρώπης η Ελλάδα θα βρίσκεται συνεχώς στο στόχαστρο των επικρίσεων των Ευρωπαίων ως ένας κοντινός «ξένος». Θα συμβολίζει εκείνη την Ευρώπη της αναποτελεσματικότητας, της βραχυπρόθεσμης θέασης των πραγμάτων κτλ. της οποίας τα χαρακτηριστικά θα θεωρούνται μη επιθυμητά και θα πρέπει να εξοβελιστούν. Σε αντίθεση με την παραμονή στην ΕΕ η οποία οδηγεί σε μια διαδικασία ελεγχόμενου εξευρωπαϊσμού της ελληνικής κοινωνίας, με αποτέλεσμα να ενισχύει την ευρωπαϊκή της ταυτότητα και να μειώνει την πολιτισμική της ανασφάλεια, η παραμονή στην ΟΝΕ την επιβαρύνει.  Συνεπώς, σε αντίθεση με τις περί του αντιθέτου διακηρύξεις, η έξοδος από το ευρώ προκρίνεται ως η πιο ασφαλής επιλογή εξασφάλισης του ευρωπαϊκού/δυτικού πολιτισμικού προσανατολισμού της Ελλάδας.

Επιπλέον, εντός ευρώ, σε μια ενωμένη Ευρώπη κυριαρχούμενη από τη Γερμανία, οι περιφερειακές χώρες  (και η Ελλάδα), θα εξευρωπαϊστούν/γερμανοποιηθούν με τον αντίστοιχο τρόπο με τον οποίο το άλλοτε κρατίδιο της Ακουϊτανίας ή της Βρετάνης «γαλλικοποιήθηκαν» έπειτα την προσάρτηση τους στο κράτος του Παρισιού.  Βεβαίως, ενώ στη Γαλλία η διαδικασία της κεντροποίησης χρειάστηκε την πάροδο αιώνων για να καταφέρει να δημιουργήσει το ενιαίο γαλλικό έθνος, στη σημερινή εποχή η αφομοίωση πολιτισμικών υποσυνόλων από ευρύτερα σύνολα είναι μια διαδικασία ταχύτερη.

Αξίζει να χάσει η Ελλάδα την πολιτισμική της μοναδικότητα στην υπόσχεση ενός αβέβαιου, πιθανότατα περιθωριακού ρόλου στα πλαίσια μιας ενωμένης Ευρώπης του μέλλοντος; Ο πρόσφατα αποβιώσας Günter Grass και πολλοί ακόμα φιλέλληνες, εμπνεύστηκαν από την ιστορία, το τοπίο, τις παραδόσεις και γενικώς την ιστορική αλλά ΚΑΙ σύγχρονη ομορφιά και τον πλούτο του ελληνικού πολιτισμού σε σημείο που να τον θεωρούν κτήμα και κειμήλιο ολόκληρης της ανθρωπότητας. Θεωρώ ότι είναι καθήκον μας να διαφυλάξουμε αυτή τη μοναδικότητα.

*Νικόλαος Ματθαίος Σαντής, οικονομολόγος, M.A. Development Economics