Κομμουνιστής καπιταλιστής γίνεται; Ναι: Ρόμπερτ Όουεν!

Κεράσια και Κρίνοι

 Ο Ρόμπερτ Όουεν είναι μια μοναδική μορφή στην ιστορία. Εμπνευστής της συνεταιριστικής ιδέας και ο άνθρωπος που τροφοδότησε τη σκέψη του Μαρξ, ο Όουεν είναι ένα ξεχωριστό παράδειγμα καπιταλιστή που αγάπησε τους εργάτες του και αφιέρωσε τη ζωή του στην αναζήτηση ενός κόσμου ανθρώπινου, ισότητας και ευτυχίας, ξεκινώντας από τον μετασχηματισμό στην υλική βάση και την παραγωγή. Υπήρξε ένας πρωτοπόρος του σοσιαλισμού και του κομμουνισμού αλλά και μοναδική περίπτωση καθώς προσπάθησε να υλοποιήσει σε πραγματικό χώρο και χρόνο τις ιδέες του.

Αξίζει τον κόπο να διαβάσουμε λίγα λόγια για τη ζωή του και το σπουδαίο έργο του, για να καταλάβουμε πώς προέκυψε αυτό το ιδιαίτερο ιστορικό φαινόμενο καθώς και την τεράστια συνεισφορά του. Φυσικά πολεμήθηκε από τις κυρίαρχες οικονομικά τάξεις, καθώς οι πρακτικές του ήταν πράγματι ανατρεπτικές και επαναστατικές.

Γενικά

O Ρόμπερτ Όουεν (Robert Owen, 1771 Νιουτάουν Ουαλίας - 1858) ήταν Βρετανός βιομήχανος και κοινωνικός μεταρρυθμιστής. Υπήρξε συνιδιοκτήτης ενός μεγάλου εργοστασίου επεξεργασίας βαμβακιού στο Νέο Λάναρκ της Σκωτίας όπου εφάρμοσε πολλές μεταρρυθμίσεις με στόχο την βελτίωση του επιπέδου ζωής και εργασίας των εργατών.

Οι μεταρρυθμίσεις του είχαν αξιοσημείωτο αντίκτυπο, τόσο σε κοινωνικό όσο και σε οικονομικό επίπεδο και συγκέντρωσαν το ενδιαφέρον ολόκληρης της Ευρώπης, αλλά η προσπάθειά του να εντάξει στην αγγλική νομοθεσία κάποιες από τις αρχές που είχαν επιτυχία στο Νέο Λάναρκ (απαγόρευση της εργασίας στα παιδιά κάτω των 10 ετών και της νυκτερινής στους νέους κάτω των 18 ετών καθώς και ο περιορισμός του ωραρίου εργασίας κ.α.) δεν ευοδώθηκε.

O «φιλάνθρωπος κ. Όουεν του Νιου Λάναρκ» ήταν η περίπτωση του ανθρώπου που ενώ ταξικά ανήκε στην άρχουσα τάξη, επιχείρησε να βρει μια διέξοδο για τους εργαζόμενους κι ένα δρόμο για την κοινωνία της εποχής του.

Ο Όουεν δεν αρνείται την ιδιοκτησία, δεν ζητά την κατάργησή της, αλλά προτείνει τη δημιουργία μιας μορφής οργανικής, κοινωνικής ενότητας, όπου τελικά η ιδιοκτησία θα χάσει τον προσδιοριστικό της ρόλο. Σε μια πρώτη και δεύτερη προσέγγιση, υποστήριζε, ότι πρέπει να δημιοργηθούν ενώσεις καταναλωτών. Σ΄ένα επόμενο στάδιο έβλεπε να πραγματοποιείται μια συναδέλφωση της τάξης των παραγωγών

Βιογραφία

Γεννήθηκε από φτωχούς γονείς στη Ουαλία το 1771 και παράτησε το σχολείο στα εννιά του για να μαθητεύσει δίπλα σε έναν έμπορο ασπρόρουχων αλλά προτίμησε να αναζητήσει την τύχη του στο Μάντσεστερ. Εκεί, δεκαοκτώ χρονών ακόμα και με τη βοήθεια εκατό λιρών που είχε δανεισθεί από τον αδελφό του, ανέλαβε ρόλο μικρο-καπιταλιστή κατασκευάζοντας κλωστοϋφαντουργικά μηχανήματα. Λίγα χρόνια αργότερα είχε ακούσει για κάποια εργοστάσια που πουλιούνταν στο Νιου Λάναρκ. Δανείστηκε χρήματα και πήγε και βρήκε τον ιδιοκτήτη των εργοστασίων Ντέιλ, αγόρασε τα εργοστάσια και, συν τοις άλλοις, κέρδισε και το χέρι της κόρης του. Γύρω στα 1813 έγραψε το βιβλίο «A Νew View of Society» (Μια νέα άποψη για την κοινωνία) και ταυτόχρονα έκανε ο ίδιος μια σειρά από πειραματισμούς μέσα στη βιομηχανία του.

Τα σχέδια καταπολέμησης της φτώχειας μέσω του σοσιαλισμού (1817)

Μετά τους ναπολεόντιους πολέμους πολλά προβλήματα ταλάνιζαν την χώρα που κυριεύτηκε από υστερία. Οι Δούκες της Υόρκης και του Κεντ και μια ομάδα διακεκριμένων προσωπικοτήτων συνέστησαν επιτροπή για να διερευνήσουν τα αίτια του προβλήματος. Για τυπικούς λόγους κάλεσαν και τον Όουεν.

Σύμφωνα με την πρόταση του Όουεν, η λύση του προβλήματος της φτώχειας βρισκόταν στο να γίνουν οι φτωχοί παραγωγικοί. Για να επιτευχθεί ο σκοπός αυτός πρότεινε τη δημιουργία Συνεταιριστικών Χωριών, όπου 800 ως 1200 άνθρωποι θα εργάζονταν μαζί σε αγροκτήματα και εργοστάσια σχηματίζοντας μια αυτοσυντηρούμενη μονάδα. Οι οικογένειες θα ζούσαν σε σπίτια ταξινομημένα σε παραλληλόγραμμα, με κάθε οικογένεια σε ιδιωτικό διαμέρισμα αλλά με κοινόχρηστα σαλόνια, αναγνωστήρια και κουζίνες. Τα παιδιά από τα τρία τους χρόνια θα φιλοξενούνταν σε χωριστά διαμερίσματα έτσι ώστε να μπορούν να εκτεθούν στο είδος της εκπαίδευσης που θα διαμόρφωναν καλύτερα το χαρακτήρα τους για τα επόμενα χρόνια. Πιο μακριά, έξω από τους χώρους διαβίωσης, θα υπήρχε η εργοστασιακή μονάδα και ενδιάμεσα θα απλώνονταν τα χωράφια για τις καλλιέργειες.

Η επιτροπή δεν ήταν διατιθεμένη να υποστηρίξει την υιοθέτηση κοινωνικά οργανωμένων κοινοτήτων.

Πείραμα της κοινότητας στην Αμερική (1825) - Η Νέα Αρμονία - Μια ουτοπική κοινότητα

Το θετικό ενδιαφέρον που εκδήλωσε στην αρχή η αγγλική άρχουσα τάξη για τα σχέδιά του μεταστράφηκε γρήγορα σε απροκάλυπτη εχθρότητα. Ο Όουεν αναγκάστηκε να φύγει στις ΗΠΑ, όπου ίδρυσε (1825) την πρότυπη κοινότητα "Νέα Aρμονία" στην πολιτεία Ιντιάνα, αγοράζοντας 150.000 στρέμματα μιας θρησκευτικής κοινότητας "Αρμονία" του Τζορτζ Ραπ, η οποία εγκαταστάθηκε σε άλλο μέρος.

Η Νέα Αρμονία ήταν ένα πείραμα, μιας κοινότητας βασισμένης στις αρχές του σοσιαλισμού όπου εφαρμόστηκαν εργασιακές πρωτοποριακές για την εποχή μεταρρυθμίσεις. Οι άντρες και οι γυναίκες ήταν ίσοι. Το εργασιακό ωράριο περιορίστηκε από τις 12 στις 10 ώρες και τα παιδιά κάτω των 10 ετών δεν ήταν υποχρεωμένα να δουλέψουν. Θυμίζουμε οτι βρισκόμαστε στα 1825! Διατέθηκαν για τους εργαζόμενους φτηνές αξιοπρεπείς κατοικίες, δωρεάν μόρφωση και υγειονομική περίθαλψη. Ο Όουεν εγκατέστησε τον πρώτο παιδικό σταθμό και την πρώτη δημόσια δωρεάν βιβλιοθήκη στην ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών.

Η Νέα Αρμονία όπως την οραματίστηκε ο Όουεν

Κτήρια που διασώζονται και σήμερα στη Νέα Αρμονία

Βιομηχανική οργάνωση συνεταιριστικού τύπου

Ύστερα από τρία χρόνια επιτυχημένης εφαρμογής των ιδεών του η κοινότητα παρήκμασε και ο Όουεν πούλησε το μερίδιό του. Επέστρεψε στην Αγγλία και επιδόθηκε σε μια νέα προσπάθεια, τη δημιουργία βιομηχανικής οργάνωσης συνεταιριστικού τύπου που οι τιμές των αγαθών θα καθορίζονταν με βάση το κόστος των πρώτων υλών και την ποσότητα της εργασίας που ήταν αναγκαία για την παραγωγή τους. Ο φορέας υλοποίησης αυτών των σχεδίων ήταν μια τράπεζα η οποία έγινε γνωστή με την ονομασία «National Equitable Labour Exchange» (1832), αλλά και πάλι τα σχέδια του δεν ευοδώθηκαν. Στη συνέχεια δραστηριοποιήθηκε στον χώρο του συνδικαλιστικού κινήματος καθώς οι ιδέες του είχαν μεγάλη απήχηση ανάμεσα στους βιομηχανικούς εργάτες με αξιόλογα αποτελέσματα στην ανάπτυξη των σωματείων και στη διεύρυνση των στόχων τους, αλλά η ισχυρή αντίδραση των εργοδοτών με τη βοήθεια κατασταλτικών εκείνης της εποχής κυβερνητικών μέτρων, έβαλε τέλος στην προσπάθειά του.

Κριτική

H κριτική που έγινε στον Όουεν ήταν ότι, διαπνεόμενος από την αισιόδοξη πεποίθηση ότι θα μπορούσε να αλλάξει ριζικά τη διάρθρωση της κοινωνίας, στήριξε τη δράση του περισσότερο σε ηθικές και φιλανθρωπικές βάσεις παρά σε αυστηρή ανάλυση των οικονομικών μηχανισμών και επεξεργάστηκε σχέδια τα οποία στην πράξη αποδείχθηκαν αφελή και ουτοπικά. Πάντως οι πρώτες μεταρρυθμίσεις του προηγήθηκαν κατά μισό αιώνα της εργατικής νομοθεσίας και όλο το ενθουσιώδες έργο του συνέβαλε στην ανάπτυξη του ενδιαφέροντος για τα κοινωνικά προβλήματα, Θεωρείται πρόδρομος και θεμελιωτής του ουτοπικού σοσιαλισμού.

O Βασίλης Ραφαηλίδης γράφει μεταξύ άλλων για τον Όουεν:

Ένας κομμουνιστής βιομήχανος που θα ρίξει το περισσότερο νερό στο μύλο του μαρξισμού. Ο Όουεν είναι ένας βιομήχανος που κοιτάει τη δουλειά του. Και ακριβώς γι αυτό διαπιστώνει πως όλα πάνε καλύτερα στο εργοστάσιο σου όταν δεν αντιμετωπίζεις τους εργάτες σαν εξαρτήματα των μηχανών, αλλά τους πληρώνεις όσο πιο καλά γίνεται, σέβεσαι την ανθρώπινη υπόστασή τους, δεν χρησιμοποιείς παιδιά γιατί αρνείσαι να τους καταστρέψεις τη ζωή πριν καλά καλά αρχίσει, δεν έχεις στο μυαλό σου το κέδρος αλλά την κοινωνική προσφορά, μπαίνεις μπροστά στο συνδικαλιστικό κίνημα γιατί ξέρεις οτι ο συνδικαλισμένος εργάτης δουλεύει καλύτερα επειδή δεν φοβάται την απόλυση.

Όλα αυτά τα έκανε ο Όουεν όταν ήταν μόνο ένας ιδιόρρυθμος βιομήχανος. Αργότερα μετατράπηκε σε κοινωνικό μεταρρυθμιστή. Ο Όουεν δεν ενδιαφέρεται για την πολιτική αλλά για την οικονομία και αφήνει την πολιτική να προκύψει από αυτήν. Κάνει δηλαδή ότι έκανε και ο Μαρξ, αλλά πριν από τον Μαρξ. Είναι υπέρ της συλλογικής ιδιοκτησίας στα πλαίσια ενός ελεύθερου συνεταιρισμού, όχι γενικά υπέρ της κατάργησης της ιδιοκτησίας. Ο κομμουνισμός του αφορά τους παραγωγικούς συνεταιρισμούς. Στρέφει το ενδιαφέρον του στους καταναλωτικούς συνεταιρισμούς προκειμένου να μην ανεβαίνουν οι τιμές των προϊόντων. Ο Όουεν είναι κατά της παραδοσιακής αντίληψης για το Θεό και των συντηρητικών αντιλήψεων για την παραδοσιακή οικογένεια. Φαίνεται οτι σε αυτό το σημείο βρίσκεται μια από τις αιτίες της παρακμής της Νέας Αρμονίας, καθώς ήρθε σε ρήξη με συντηρητικές αντιλήψεις που δεν μπόρεσε να ανατρέψει.

Ο Όουεν πίστευε στη δύναμη της νεοσύστατης τότε βιομηχανίας - αρχές της βιομηχανικής επανάστασης - και θα προβλέψει με οξυδέρκεια τις απελευθερωτικές για τον άνθρωπο δυνατότητες του καπιταλισμού, δίνοντας τροφή για σκέψη στον Μαρξ.

Πρόκειται για έναν ονειροπόλο ιδεαλιστή. Με τον καιρό θα καταλήξει σε μια θεωρία για τον άνθρωπο και τη μοίρα του, η οποία έχει τρία σκέλη:

- Ο χαρακτήρας του ανθρώπου δεν εξαρτάται από τον ίδιο αλλά εξαρτάται από το κοινωνικό περιβάλλον. Εξ' ου και πιστεύει στη μόρφωση και την εκπαίδευση από την πολύ μικρή ηλικία.
- Ότι κάνει ο άνθρωπος αποσκοπεί στην προσωπική του ευτυχία. Αλλά κανείς δεν μπορεί να είναι ευτυχισμένος όταν οι άλλοι δυστυχούν. Γι αυτό όταν βοηθάς τους άλλους κυριολεκτικά βοηθάς τον εαυτό σου. Εδώ ο Όουεν προετοιμάζει τον σοσιαλυπαρξισμό του Σαρτρ.
- Καμία κοινωνία δεν μπορεί να αλλάξει αν τα παιδιά από πολύ μικρά δεν δεχτούν την επίδραση καλών δασκάλων στα πλαίσια ενός εθνικού εκπαιδευτικού συστήματος, ιδέα φυσικά πολύ προωθημένη για την εποχή του.

Το 1832 εισάγει την Ανταλλακτική Τράπεζα Εργασίας, όπου δεν υπάρχει χρήμα, με την γνωστή μορφή. Με το σύστημα του καταργεί τον μεσάζοντα, τον έμπορο, και οι ανταλλαγές γίνονται μεταξύ παραγωγών, αλλά μόνο στην κλίμακα του χωριού. Είναι ένα σύστημα που βλέπουμε να υιοθετείται και σήμερα με την κρίση στην Ελλάδα σε διάφορες τοπικές κοινωνίες.

Και ο Βασίλης Ραφαηλίδης κλείνει το κεφάλαιο για τον Ρόμπερτ Όουεν με τα εξής:

"Δεν σου χρειάζονται πολλά για να είσαι σοσιαλιστής. Μόνο αγάπη για τον άνθρωπο. Ακόμα και ένας βιομήχανος μπορεί να είναι σοσιαλιστής. Άλλωστε βιομήχανος ήταν και ο Ένγκελς. Ο σοσιαλισμός δεν είναι μόνο για τους φτωχούς, είναι κυρίως για τους τίμιους. Άλλωστε είναι πολλοί οι φτωχοί που δέχονται τη φτώχεια τους σαν τιμωρία εκ Θεού, τρέχα γύρευε για ποιο δικό τους ή προγονικό αμάρτημα...".

Κλείνοντας θα σταθώ σε αυτή τη φράση, "αγάπη για τον άνθρωπο", για να θυμίσω οτι κάτι καραμπινάτοι "επαναστάτες" της ευρύτερης ελληνικής αριστεράς, παθαίνουν αλλεργία όταν ακούν περί ανθρωπισμού. Ε, ας μάθουν οτι εκεί είναι οι ρίζες του σοσιαλισμού και των θεωριών του, στην αγάπη για τον άνθρωπο.

Πηγές:
wikipedia
Βασίλης Ραφαληίδης, Η μεγάλη περιπέτεια του μαρξισμού (scribd)
wikipedia New Harmony Indiana