Η πραγμάτευση των αρχών του Διαφωτισμού στο ανώνυμο έργο «Ελληνική Νομαρχία, ήτοι Λόγος περί Ελευθερίας»

Θέσεις

της Άννας Κοντονή

Το έργο «Ελληνική Νομαρχία, ήτοι Λόγος περί Ελευθερίας», αγνώστου συγγραφέα, δημοσιεύτηκε το 1806 στην Ιταλία.¹ Η πατρότητα του βιβλίου δεν έχει ακόμα διευκρινισθεί. Βέβαια ο συγγραφέας φαίνεται εξοικειωμένος με τις ιδέες του Διαφωτισμού και προσπαθεί να μυήσει τους υπόδουλους Έλληνες σ' αυτές. Η «Ελληνική Νομαρχία» είναι ένα από τα σημαντικότερα κείμενα πολιτικού στοχασμού που συντάχθηκαν στα πλαίσια του Νεοελληνικού Διαφωτισμού και αντιπροσωπεύει τις προσπάθειες διαπαιδαγώγησης των Ελλήνων στη βάση των αρχών της πολιτικής σκέψης των Νέων Χρόνων με σκοπό την εθνική αποκατάσταση. Ο ανώνυμος συγγραφέας είναι φωτισμένος πατριώτης που αγωνίζεται με το κείμενο του για την ελευθερία των Ελλήνων. Με γενναιότητα υπερασπίζεται την αναγκαιότητα της ανεξαρτησίας των Ελλήνων έχοντας την πεποίθηση ότι οι συνθήκες είναι πλέον ώριμες για την οργάνωση του εθνικού αγώνα. Ο συγγραφέας αφιερώνει το έργο του «εις τον Τύμβον του Μεγάλου και Αειμνήστου Ρήγα, του υπέρ της σωτηρίας της Ελλάδος εσφαγιασθέντος». Το κείμενο είναι γραμμένο ασφαλώς στην «απλή διάλεκτο» και στο τέλος του έργου παρατίθεται ένας διάλογος ανάμεσα στον συγγραφέα και δύο φίλους του.

Επειδή έχει ήδη διεξαχθεί η φιλολογική αποτίμηση της αξίας του έργου, γι' αυτό η δική μας μελέτη, αναλύοντας το ίδιο το κείμενο της «Ελληνικής Νομαρχίας» και αναδεικνύοντας με αυτό τον τρόπο τις ιδεολογικές καταβολές του συγγραφέα, έχει στόχο να εμπλουτίσει τις γνώσεις μας κυρίως γύρω από τις πολιτικές ιδέες, που διαμορφώθηκαν στα πλαίσια του Νεοελληνικού Διαφωτισμού πριν την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης. Αυτή η γνώση είναι απαραίτητη όχι μόνο για την μελέτη των πολιτικών ιδεών στην μετεπαναστατική Ελλάδα του 19ου αιώνα, αλλά και για την μελέτη της πολιτικής μας ζωής στον 20ο αιώνα.

Ανωνύμου Ελληνος «Ελληνική Νομαρχία»

Ριζοσπάστης

Από τη μελέτη του Νίκου Μπελογιάννη «Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας»

Ελαιογραφία του 1821

Ο Κομμουνιστής Νίκος Μπελογιάννης ήταν μαχητής και της πένας. Η ενασχόλησή του με τη μελέτη και την έρευνα, παράλληλα με την πραχτική επαναστατική δουλιά, μας άφησε μια σημαντική μελέτη για την «Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας». Αυτή η μελέτη γράφτηκε στα μπουντρούμια της Ασφάλειας, τους μήνες της απομόνωσης, μετά τη σύλληψη του Νίκου Μπελογιάννη από το αντιδραστικό καθεστώς της Ελλάδας και ολοκληρώθηκε στις φυλακές της Κέρκυρας που μεταφέρθηκε μετά την πρώτη δίκη. Το κείμενο που παρουσιάζουμε σήμερα, είναι απ' αυτήν τη μελέτη, πιο συγκεκριμένα, ένα μέρος από την ανάλυση του βιβλίου «Ελληνική Νομαρχία» με συγγραφέα τον «Ανώνυμο Ελληνα» ως έργου που είχε σημαντική συμβολή όχι μόνο στη διαμόρφωση της εθνικής συνείδησης, αλλά και στην προετοιμασία της Ελληνικής Επανάστασης κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που ξέσπασε στα 1821. Αναδημοσιεύεται από την έκδοση της «Σύγχρονης Εποχής» (1983), «Νίκος Μπελογιάννης - Κείμενα από την απομόνωση».

 

Μεγάλο σταθμό στο ξετύλιγμα της νεοελληνικής σκέψης και λογοτεχνίας, αλλά και της εθνικοαπελευθερωτικής επαναστατικής οργάνωσης αποτελεί η «Ελληνική Νομαρχία». Γράφτηκε γύρω στα 1806 και τυπώθηκε τον ίδιο χρόνο πιθανόν στην Μπολόνια της Ιταλίας. Ο συγγραφέας του, για λόγους συνωμοτικούς, θέλησε να μείνει άγνωστος και γι' αυτό παρουσιάζεται σαν «Ανώνυμος Ελλην». (Επίσης και ο τίτλος του δόθηκε για λόγους συνωμοτικούς). Και ίσαμε σήμερα δεν αποκαλύφθηκε ποιος πραγματικά είναι. Αλλοι λένε τον Κωλέτη, άλλοι κάποιον έμπορο του εξωτερικού, το Γιαννιώτη Σπύρο Σπάχο, ο Βέης λέει τον Χριστόφορο Περραιβό, άλλοι τον Κορίνθιο ιατροφιλόσοφο Γεώργιο Καλαρά και τέλος, ο Βαλέτας, που το 1949 βγάζει το συμπέρασμα ότι συγγραφέας είναι ο Ηπειρώτης γιατροφιλόσοφος Ιωάννης Πασχάλης - Δονάς. Είναι όμως και πολύ πιθανό το βιβλίο - αφιερωμένο στον Ρήγα - να γράφτηκε, κολεχτιβιστικά, από ολόκληρη συντροφιά επαναστάτες και φίλους του Θεσσαλού εθνομάρτυρα που είχαν καταφύγει στο Λιβόρνο της Ιταλίας - σοβαρό επαναστατικό κέντρο της εποχής εκείνης. 

Η «Ελληνική Νομαρχία» και οι αρχές της ισότητας και της ελευθερίας

Το Ποντίκι

του Ξενοφώντος Μπρουτζάκη

Ένα από τα σπάνια κείμενα του Ελληνικού Διαφωτισμού, η «Ελληνική Νομαρχία», μέσα στο μεταρρυθμιστικό πνεύμα της εποχής υπό την επιρροή της Γαλλικής Επανάστασης, αποτελεί τεκμήριο επαναστατικότητας για τον υπόδουλο ελληνισμό. Ωστόσο αξίζει να σημειώσουμε ότι παρά τη σκληρή κριτική που ασκεί στους ιεράρχες δεν θίγει για κανέναν λόγο τον θεσμό της Εκκλησίας

Σπάνια ο νεοελληνικός δοκιμιακός λόγος συνδύασε το φλογερό ύφος με τη σοφία και την ακρίβεια, αλλά και τον ενθουσιασμό με τη λογική και τη βαθύτητα όπως η «Ελληνική Νομαρχία» του Ανωνύμου Έλληνος. Έχουμε να κάνουμε με ένα προεπαναστατικό κείμενο, το απαύγασμα του ελληνικού διαφωτισμού, που περικλείει προφητικά και ουσιαστικά την περιπετειώδη συγκρότηση και εξέλιξη του νεότερου ελληνισμού. Πρόκειται για ένα εμβληματικό βιβλίο, η ανάγνωση του οποίου συμβάλλει στην εθνική μας αυτογνωσία, αλλά διαβλέπει και ερμηνεύει από το παρελθόν τα μελλούμενα και το σήμερα. Αυτό το έργο - κλειδί για τον νεότερο ελληνισμό ελάχιστοι Έλληνες το έχουν διαβάσει, πράγμα που εξηγεί ευλόγως την κακιά μας μοίρα. Αλήθεια, ποιος τόπος στη σύγχρονη τουλάχιστον Ιστορία του περιφρόνησε τόσο πολύ την ίδια του την παράδοση, την πνευματικότητά του, τη διαχείριση του πολιτισμού του, των γραπτών του κειμένων; Η «Ελληνική Νομαρχία» παραμένει μια άγνωστη χώρα, όπως ακριβώς και η ίδια η χώρα μας στους πολίτες της...
Το εμβριθές κείμενο κυκλοφόρησε – σαν από ειρωνεία ή σαν από συμβολισμό – ανυπόγραφο, για να απευθυνθεί σε όλους τους Έλληνες, στο σύνολο του ελληνισμού, απελευθερωμένο από την υποκειμενικότητα του προσώπου και της υπογραφής του, τα οποία εγείρουν στη χώρα μας δυσπιστία και ακατανόητη αντιπαλότητα – ενίοτε και εχθρότητα.