Το Μολών Λαβέ του Αυξεντίου και ο επικήδειος της μάνας

του Παναγιώτη Ήφαιστου

Στις 3 Μαρτίου του 1957 οι Βρετανοί έκαψαν ζωντανό τον υπαρχηγό της ΕΟΚΑ Γρηγόρη Αυξεντίου στη Μονή Μαχαιρά, όπου είχε βρει καταφύγιο. Με αφορμή την επέτειο του θανάτου του Κύπριου αγωνιστού θέλω να παραθέσω τρία βίντεο. Ένα συγκλονιστικό ντοκιμαντέρ της μάχης του Μαχαιρά όπου έπεσε υπέρ Ελευθερίας ο Γρηγόρης Μαχαιράς, ο συναρπαστικός σπαρτιάτικος επικήδειος της μάνας του και ο αποχαιρετισμός του Γιάννη Ρίτσου.

Εξ αντικειμένου και τα τρία είναι ιστορικής σημασίας και μεγάλης αξίας για τους σύγχρονες Έλληνες. Ιδιαίτερα επειδή τα κράτη τους απειλούνται και επειδή δοκιμάζεται η ελευθερία για την οποία πάλεψαν οι αγωνιστές της Επανάστασης του 1821 και του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα των Κυπρίων. Η αξίωση ελευθερίας μιας κοινωνικής οντότητας είναι καταστατικής σημασίας. Στην αφετηρία των αξιώσεων ελευθερίας ενός υπόδουλου έθνους οι ήρωες της Ελευθερίας ενσαρκώνουν ό,τι ιερότερο ενσαρκώνει ο πολιτικός πολιτισμός. Είναι στον αντίποδα της προ-πολιτικής βαρβαρότητας.

Ένας αγώνας ελευθερίας μιας εθνικής κοινωνίας αποτελεί ουσιαστικά αξίωση απόλαυσης της ετερότητάς της. Αριστοτελικά μιλώντας αυτό σημαίνει η έννοια ελευθερία. Εκπληρώνεται με την κατάκτηση της εθνικής ανεξαρτησίας (στην κλασική εποχή το «ιδεώδες της ανεξαρτησίας» που αποτελούσε προϋπόθεση δημοκρατικού προσανατολισμού της κοινωνίας).

ΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΑ | Γιάννης Ρίτσος

Στο ντοκιμαντέρ με τίτλο «ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ ΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΑ» ο ποιητής της «Ρωμιοσύνης» αυτοβιογραφείται, μεταφέροντας μνήμες από τα παιδικά του χρόνια, τη ζωή και την εξορία του, αναλύοντας παράλληλα το ποιητικό και το εικαστικό του έργο. Αναφέρεται στην ενασχόλησή του με τη ζωγραφική, δείγματα της οποίας αποκαλύπτουν τη μοναδικότητα, την ευαισθησία, τον ρομαντισμό και τα πάθη του. 

Αναλύει τη λειτουργία των δύο τεχνών, ποίησης και ζωγραφικής, αντιμετωπίζοντας τη ζωγραφική ως έναν διαφορετικό τρόπο άσκησης της ποίησης. 

Μιλάει, επίσης, για τα ερεθίσματα που δέχτηκε καθώς και για τη γνωριμία και συνεργασία του με τον καλλιτέχνη ΚΑΡΛΟ ΚΑΡΟΣΟ και τον αγγειοπλάστη ΒΑΣΙΛΗ ΚΟΥΝΤΟΥΡΟΥΔΑ. 

Τέλος ο ποιητής αναφέρεται στον τελευταίο τόπο διαμονής του τη Σάμο, τις επιρροές του από το νησί και τις δημιουργίες που του ενέπνευσε.

Μέρα Μαγιού μου μίσεψες. Γιάννης Ρίτσος

Outside the Wall

Ήταν τα πρώτα ποιήματα μου που είχαν μελοποιηθεί. Μου έκανε τρομερή εντύπωση, μα είναι δυνατόν η ποίηση να βρει μια πλήρη αντιστοιχία με την μουσική. Μέχρι τίνος έλεγα ότι η κάθε τέχνη είναι αυτάρκης και δεν έχει ανάγκη από την βοήθεια της άλλης. Αλλά όταν έγραψες τον Επιτάφιο και αργότερα φυσικά την Ρωμιοσύνη που ήταν η μεγάλη δόξα σου, είπα πραγματικά ότι εδώ πέρα είναι ένας δρόμος για να πλησιάσει η ποίηση μέσο της μουσικής εκείνους τους ανθρώπους που δεν θα τους πλησίαζε ίσως ποτέ" ο Γιάννης Ρίτσος στον Μίκη Θεοδώρακη για τον"Επιτάφιο".

Μάιος 1936 οι καπνεργάτες της Θεσσαλονίκης κηρύττουν απεργία ζητώντας αύξηση των ημερομισθίων (αφιέρωμα Α,Β). Σύντομα και άλλα εργατικά συνδικάτα ενώνονται μαζί τους και η απεργία αποκτά πανεργατικό χαρακτήρα. Οι αστυνομικές αρχές απαγορεύουν στην πορεία των εργατών να πλησιάσει στο κτίριο διοίκησης της πόλης. Στις 9 Μαΐου πραγματοποιούνται σοβαρά επεισόδια μεταξύ διαδηλωτών και τοπικών αρχών που έχουν σαν απολογισμό δεκάδες τραυματίες και 12 νεκρούς. Ο λαός της Θεσσαλονίκης ξεσηκώνεται και η απεργία αποκτά χαρακτήρα εξέγερσης.

Αυτή η μέρα είναι παραπάνω από σημαδιακή όχι μόνο για τα θλιβερά επεισόδια αλλά κυρίως γιατί αποτέλεσε την αφορμή για την ποιητική στροφή ενός ολόκληρου έθνους. Την επόμενη μέρα δημοσιεύεται στην εφημερίδα Ριζοσπάστης η εικόνα της μάνας του διαδηλωτή Τάσου Τούση, που θρηνεί πάνω από το άψυχο σώμα του γιου της. Ο Γιάννης Ρίτσος στιγματίζεται και εμπνέεται ξεκινώντας να γράφει τους πρώτους στίχους από τον "Επιτάφιο".

Σε 3 μέρες γράφει 14 από τα 20 συνολικά ποιήματα και δημοσιεύει 3 από αυτά στο φύλλο της εφημερίδας του Ριζοσπάστη στις 12 Μαΐου:

Οι γωνίες της ποίησης του Γιάννη Ρίτσου

Ελευθερη Λαικη Αντιστασιακη Συσπειρωση

Του Σίμου Ανδρονίδη

«Καλό του τρύπιο καλάμι- ήχους ωραίους μας χαρίζει  της πηγής και του αγέρα που μας λείπει. Το «αχ», το ειπωμένο: παρηγοριά και χαμόγελο. Μα αυτός που φυσάει το καλάμι, πολύ ασκημίζει·- τα μάγουλα του φουσκώνουν, μικραίνουν τα μάτια· κάλεσμα αγάπης·- το παίρνουνε οι άλλοι, σ’ άλλους δίνουν την αγάπη που ζητάει ο αυλητής. Και, τότε, εκείνος, πετάει το καλάμι στο νερό· στρέφει πίσω· – κανένας. Κοιτάει μες στην πηγή το πρόσωπο του, ερημικό, χαραγμένο απ’ τον αυλό που τρέμει στο βυθό λαμποκοπώντας σα μαχαίρι» (Γιάννης Ρίτσος, ‘Ο αυλητής’/Επαναλήψεις – Β’).

O Γιάννης Ρίτσος, ποιητής της εν-συναίσθησης, βιωματικός και, με την τροπικότητα και την τραγικότητα της ποίησης, ‘συγκεντρωτικός’, διείδε την ορμή με την οποία ‘εισέβαλε’ στο προσκήνιο ο 20ος αιώνας, δια-κρατώντας την μεταιχμιακότητα μίας γραφής η οποία τον έφερε στα πρόθυρα και στο ίδιο το πεδίο-περιεχόμενο της συμμετοχής-στράτευσης, ‘συλλαμβάνοντας’ παράλληλα τους όρους της σήμανσης: η κάθε ποιητική συλλογή αξιώνει τον δικό της χρόνο, συγκροτεί την ιδιαίτερη ταυτότητα της μίας και των πολλών απευθύνσεων, τη φορά ενός πλήθους που υπαινίσσεται τον ίδιο του τον θάνατο, τον διαπερνά διαμέσου της ‘ύστατης καταφυγής’: «Αύριο μπορεί να μας σκοτώσουν.. Αυτό το χαμόγελο κι αυτόν τον ουρανό δεν μπορούν να μας τα πάρουν»[1], αναφέρει στο ‘Καπνισμένο Τσουκάλι’..

Η Ριτσική ποίηση, ανοιχτή και δοτική στις εκφάνσεις των διάστικτων επινοήσεων και επανεπινοήσεων, πραγματώνεται σε αλήθειες της στιγμής, δύναται να ‘ενσαρκωθεί’ και να ‘ενσαρκώσει’ αυτό που υπομένει σωπαίνοντας, εκεί όπου η ίδια η ποίηση φέρει το προσωπείο όπου εκφράζονται και προβάλλονται οι ‘ανέστιες’ ωσμώσεις, η ανθρώπινη σάρκα, το αίμα με και δίχως όνομα, το ήθος του απέριττου, η ποίηση ως στοίχημα που δύναται να κερδηθεί..

Γιάννης Ρίτσος «Ρωμιοσύνη»

David Talley 

Γιάννης Ρίτσος «Ρωμιοσύνη»

Η Ρωμιοσύνη (γραμμένη το 1945-47 και τυπωμένη πρώτη φορά το 1954 μέσα στην ευρύτερη συλλογή Αγρύπνια που περιέχει το έργο του ποιητή από το 1941 ως το 1953) είναι μια μεγάλη ποιητική σύνθεση χωρισμένη σε επτά μέρη-ενότητες. Στη σύνθεση αυτή ο ποιητής, συνδέοντας με τρόπο προσωπικό διάφορα στοιχεία της ιστορικής παράδοσης και ποικίλους εκφραστικούς τρόπους, μας δίνει ανάγλυφη τη μορφή της Ελλάδας και των ανθρώπων της στον αδιάκοπο αγώνα τους για ελευθερία, δικαιοσύνη και ανθρωπιά.

I

Αυτά τα δέντρα δε βολεύονται με λιγότερο ουρανό,

αυτές οι πέτρες δε βολεύονται κάτου απ’ τα ξένα βήματα,

αυτά τα πρόσωπα δε βολεύονται παρά μόνο στον ήλιο,

αυτές οι καρδιές δε βολεύονται παρά μόνο στο δίκιο.

Ετούτο το τοπίο είναι σκληρό σαν τη σιωπή,

σφίγγει στον κόρφο του τα πυρωμένα λιθάρια,

σφίγγει στο φως τις ορφανές ελιές του και τ’ αμπέλια του,

σφίγγει τα δόντια. Δεν υπάρχει νερό. Μονάχα φως.

Ο δρόμος χάνεται στο φως κι ο ίσκιος της μάντρας είναι σίδερο.

Μαρμάρωσαν τα δέντρα, τα ποτάμια κι οι φωνές μες στον ασβέστη

του ήλιου.

Η ρίζα σκοντάφτει στο μάρμαρο. Τα σκονισμένα σκοίνα.

Το μουλάρι κι ο βράχος. Λαχανιάζουν. Δεν υπάρχει νερό.

Όλοι διψάνε. Χρόνια τώρα. Όλοι μασάνε μια μπουκιά ουρανό

πάνου απ’ την πίκρα τους.

Τα μάτια τους είναι κόκκινα απ’ την αγρύπνια,

μια βαθιά χαρακιά σφηνωμένη ανάμεσα στα φρύδια τους

σαν ένα κυπαρίσσι ανάμεσα σε δυο βουνά στο λιόγερμα.

ΘΕΑ...ΤΡΙΚΑ | Γιάννης Ρίτσος

O ποιητής ΜΑΝΩΛΗΣ ΤΣΑΚΙΡΗΣ μας ξεναγεί στο σπίτι του ποιητή ΓΙΑΝΝΗ ΡΙΤΣΟΥ, παρουσιάζοντας στοιχεία της ζωής του που μας εισάγουν στη ποιητικότητα των θεατρικών του έργων, αλλά και στη θεατρικότητα της ποίησής του, ανιχνεύοντας τον δραματικό πυρήνα των κειμένων αυτών πέρα από τη λυρική τους επιφάνεια. 

Στο αφιέρωμα αυτό, άνθρωποι του θεάτρου (ηθοποιοί, σκηνοθέτες, κριτικοί) αναφέρονται στην επαφή που είχαν με τα θεατρικά κείμενα του ποιητή ΓΙΑΝΝΗ ΡΙΤΣΟΥ και απαντούν στο ερώτημα κατά πόσον οι μονόλογοι της «Τέταρτης διάστασης», π.χ., πρέπει να θεωρηθούν θεατρικά ή ποιητικά κείμενα. 

Στη διάρκεια της εκπομπής παρουσιάζονται πλάνα από προσπάθειες μεταφοράς των έργων αυτών στη θεατρική σκηνή, ενώ παράλληλα γίνονται αναφορές στη ζωή και στο έργο του ποιητή.


Πηγή Αναμνήσεις Ελληνικής Τηλεόρασης

Δεν πήρε Νόμπελ; Ε, και;

Δυο βδομάδες πριν τα γεγονότα στο Πολυτεχνείο, στις 2 Νοεμβρίου 1973, το περιοδικό Ταχυδρόμος δημοσιεύει ένα κείμενο του Γιώργου Λιάνη με θέμα την τέταρτη (από τις πέντε συνολικά) αρνήσεις τής σουηδικής ακαδημίας να απονείμει το βραβείο Νόμπελ για την λογοτεχνία στον Γιάννη Ρίτσο. Τα εκτενή αποσπάσματα που ακολουθούν, προέρχονται από εκείνο το κείμενο, όπως διασώθηκε από τον ίδιο τον δημοσιογράφο στο λεύκωμά του "Ανταποκρίσεις από την λογοτεχνία" (εκδόσεις Λιβάνη, 2005): 

Ο Γιάννης Ρίτσος, ο Έλληνας Άμλετ, ο μεγαλύτερος ποιητής στον κόσμο κατά τον Αραγκόν, δεν πήρε το βραβείο Νόμπελ για τέταρτη συνεχή φορά.

Τον συνάντησα βυθισμένο στην εκτυφλωτική σιωπή του και τον βρήκα γαλήνιο, αστραφτερά σαφή, "σαν έτοιμο από καιρό", μ’ ένα στέφανο καρτερίας για τα πάντα, αλλά και σαν λίγο ευδιάθετο μέσα στην αδυσώπητη δόξα του, που φτάνει στο δωμάτιό του απ’ τα βάθη της καρδιάς των ανθρώπων. Αυτός που λαμπρύνει όσο κανένας τη χώρα μας, σκυμμένος στη μεγάλη Βίβλο της Πλάσης, συνεχίζει την παράδοση του Προμηθέα και του Οιδίποδα κλέβοντας τα μυστικά των θεών και της Σφίγγας για να τα παραδώσει στους ανθρώπους. Η κραυγή του έρχεται από έρχεται από την έρημο της Σκυθίας και τις πεδιάδες της Θήβας και, ανάερη καθώς είναι, αντηχεί απ’  άκρη σ’  άκρη στη σημερινή Ελλάδα. Κραυγή ελευθερίας, βγαλμένη από τον άνδρα με το "ηλιακό προφίλ", που βρίσκεται λησμονημένος απ’ το κράτος και την εξουσία στην άγνωστη γειτονιά του Αϊ-Νικόλα…

"Ζήτω ο Γιάννης!" Έτσι αναφώνησε ο Πάμπλο Νερούντα στους Έλληνες δημοσιογράφους αμέσως μετά τη βράβευσή του με το Νόμπελ το 1970. Είναι απίστευτο. Ενώ οι ξένοι σηκώνουν τον ποιητή μέρα τη μέρα ψηλότερα, οι δικοί μας προσπαθούν να τον ταπεινώσουν με φοβέρα και λησμονιά!

Το έργο του Γιάννη Ρίτσου γνωρίζει αλλεπάλληλες εκδόσεις στη Δύση και στην Ανατολή. Τα μεγαλύτερα περιοδικά ποίησης στον κόσμο του αφιερώνουν δέκα και είκοσι σελίδες. Θεατρικά του έργα παίζονται στις μεγάλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες και τα Δεκαοχτώ λιανοτράγουδα της πικρής πατρίδας είναι η ελληνική μετάληψη και το αντίδωρο που μοιράζει ο Μίκης Θεοδωράκης στην οικουμένη.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ:"...ΝΑ ΑΞΙΖΟΥΝ ΤΑ ΕΡΓΑ ΣΟΥ"

iskra

Του ΝΙΚΟΥ ΜΠΟΓΙΟΠΟΥΛΟΥ*

«(…) να μην κάνεις κατάχρηση της εξουσίας που σου δόθηκε στ’ όνομα του μεγαλύτερου ιδανικού της ελευθερίας,

να μην κάνεις κατάχρηση περιαυτολογίας στ’ όνομα του αντιατομισμού, να μην κάνεις αγώνα προσωπικής επικράτησης στ’ όνομα της σεμνής, ανώνυμης μάζας (…)».

Με τον Οδυσσέα Ελύτη και τον Μίκη

«Ανάμεσα σε τόσες νύχτες, τόσους βράχους, τόσους σκοτωμένους - είπε - εσύ Επανάσταση, μας άνοιξες τις φαρδιές λεωφόρους/ για μια πανανθρώπινη συνάντηση. (…)/

Αν τίποτ' άλλο δεν κερδίσαμε, - είπε - μάθαμε τουλάχιστον/ πως αύριο θα συναντηθούμε (…)»

Γιάννης Ρίτσος: “Ανάβω στίχους για να ξορκίσω το κακό στη χώρα”

Νέα Κρήτη

«(…) να μην κάνεις κατάχρηση της εξουσίας που σου δόθηκε στ' όνομα του μεγαλύτερου ιδανικού της ελευθερίας,να μην κάνεις κατάχρηση περιαυτολογίας στ' όνομα του αντιατομισμού, να μην κάνεις αγώνα προσωπικής επικράτησης στ' όνομα της σεμνής, ανώνυμης μάζας (…)».

Με τον Οδυσσέα Ελύτη και τον Μίκη

«Ανάμεσα σε τόσες νύχτες, τόσους βράχους, τόσους σκοτωμένους - είπε - εσύ Επανάσταση, μας άνοιξες τις φαρδιές λεωφόρους/ για μια πανανθρώπινη συνάντηση. (…)/

ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ: “ΑΝΑΒΩ ΣΤΙΧΟΥΣ ΓΙΑ ΝΑ ΞΟΡΚΙΣΩ ΤΟ ΚΑΚΟ ΣΤΗ ΧΩΡΑ”

iskra

Του ΝΙΚΟΥ. ΜΠΟΓΙΟΠΟΥΛΟΥ*

«(…) να μην κάνεις κατάχρηση της εξουσίας που σου δόθηκε στ’ όνομα του μεγαλύτερου ιδανικού της ελευθερίας,

να μην κάνεις κατάχρηση περιαυτολογίας στ’ όνομα του αντιατομισμού,

να μην κάνεις αγώνα προσωπικής επικράτησης στ’ όνομα της σεμνής, ανώνυμης μάζας (…)».

Με τον Οδυσσέα Ελύτη και τον Μίκη

«Ανάμεσα σε τόσες νύχτες, τόσους βράχους, τόσους σκοτωμένους - είπε - εσύ Επανάσταση, μας άνοιξες τις φαρδιές λεωφόρους/ για μια πανανθρώπινη συνάντηση. (…)/

Αν τίποτ' άλλο δεν κερδίσαμε, - είπε - μάθαμε τουλάχιστον/ πως αύριο θα συναντηθούμε (…)»

Με τον Στέλιο Καζαντζίδη και τον Λάκη Χαλκιά

«Δε θέλαμε να πεθάνουμε. Κανένας δεν ήθελε να πεθάνει./ Δεν ήταν εύκολο - μην πεις - δεν ήταν εύκολο.(...)/ Ο Αλέκος είπε:/ "Σκέψου η ζωή να τραβάει το δρόμο της, και συ να λείπεις,/ να 'ρχονται οι Ανοιξες με πολλά διάπλατα παράθυρα, και συ να λείπεις, να 'ρχονται τα κορίτσια στα παγκάκια του κήπου με χρωματιστά φορέματα, και συ να λείπεις,(…)/ δυο στόματα να φιλιούνται στον ίσκιο, και συ να λείπεις,/ σκέψου δυο χέρια να σφίγγονται, και σένανε να σου λείπουν τα χέρια/ δυο κορμιά να παίρνονται, και συ να κοιμάσαι κάτου απ' το χώμα/ και τα κουμπιά του σακακιού σου ν' αντέχουν πιότερο από σένα κάτου απ' το χώμα/ κι η σφαίρα η σφηνωμένη στην καρδιά σου να μη λιώνει, όταν η καρδιά σου, που τόσο αγάπησε τον κόσμο, θα 'χει λιώσει".(...)/

Την ίδια νύχτα πιάσαν τον Αλέκο./ Ο Αλέκος δε μαρτύρησε. Ο Αλέκος έμεινε κρεμασμένος τρία μερόνυχτα. Δε μαρτύρησε./ Ο Αλέκος πέθανε σα μέλος του Κόμματος./ Πέθανε σαν αληθινός σύντροφος. Την τελευταία στιγμή φώναξε: "Είναι χιλιάδες άστρα μέσα μας. Δεν μπορείτε να τα σκοτώσετε"./ Ετούτα τ' άστρα τα 'δωσε ο Αλέκος στη σημαία του Κόμματος (...)

(…) να λείπεις - δεν είναι τίποτα να λείπεις.

Αν έχεις λείψει για ό,τι πρέπει,

θα 'σαι για πάντα μέσα σ' όλα εκείνα που γι' αυτά έχεις λείψει,

θα 'σαι για πάντα μέσα σ' όλο τον κόσμο».