Οι βόρειοι περιφρονούν και ζηλεύουν τους νότιους στην Ευρώπη

του Βασίλη Καραπιστόλη

Σε άλλους καιρούς ήταν κοινή η πεποίθηση ότι οι άνθρωποι υπάρχουν για να προσβλέπουν σε κάτι που δεν εξαντλείται στα δεδομένα της πραγματικότητας. Αρκεί να μην παραβασίζονται στις προβλέψεις τους. Αυτό φρονούσαν οι Αρχαίοι Έλληνες, το ίδιο και οι Ρωμαίοι.

Με την Αναγέννηση, ωστόσο, επέρχεται μια αλλαγή, κι αυτή είναι που μας ενδιαφέρει  περισσότερο σήμερα. Μαζί με την επιθυμία να αναδείξει ο άνθρωπος ό,τι πιο γόνιμο κρύβει μέσα του, αναπτύχθηκε τότε και η επίγνωση ότι αντίκρυ του ορθώνεται μια αλλόκοτη θεότητα, που ούτε να την ελέγξει μπορεί, ούτε καν να την κατανοήσει καλά. Είναι η Τύχη.

Κατά την περίοδο εκείνη είναι συχνή η απεικόνιση ενός συμβόλου που δείχνει μια γαλέρα να θαλασσοδέρνεται. Πάνω της βρίσκεται ο κυβερνήτης, κρατώντας γερά το τιμόνι. Ο δυνατός άνεμος είναι η μοίρα. Μπορεί ο άνεμος να δυναμώσει ξαφνικά ακόμη περισσότερο ή μπορεί ν’ αλλάξει κατεύθυνση.

Απέναντι σ’ αυτά τα ενδεχόμενα ο κυβερνήτης το μόνο που έχει είναι το μυαλό και τα χέρια του. Είναι σε θέση να προσδιορίσει τον πλου του σκάφους κάτω από τους περιορισμούς, στους οποίους βρίσκεται. Σε τι ελπίζει λοιπόν; Στο ότι οι δυνάμεις που ξέρει ότι έχει, δεν θα τον εγκαταλείψουν. Άρα, κατά κάποιον τρόπο γνωρίζει ότι, όπως  συνέβη και άλλες φορές, τα ανακλαστικά του θα λειτουργήσουν, οι γνώσεις του θα  εφαρμοστούν, η ψυχραιμία του θα αποδώσει καρπούς.

Η «διαλεκτική του κυρίου-και-του-δούλου» από τον Χέγκελ στον Νίτσε

Outside the Wall

Ο ΝΙΤΣΕ ΔΕΝ είναι εύκολος φιλόσοφος. Οι σπάνιες λογοτεχνικές αρετές της πρόζας του, στις οποίες χρωστάει τη μεγάλη του δημοτικότητα ως συγγραφέας, είναι εκείνο ακριβώς που φορτίζει την κατανόησή του με ανεξάλειπτη πολυσημία κάνοντάς την μιαν αβέβαιη περιπέτεια και απαιτεί δεινές ερμηνευτικές δεξιότητες από τον μελετητή του. Γι’ αυτό και οι παρανοήσεις που μια μεταθανάτια μοίρα τού επιφύλαξε τον έχουν πλήξει περισσότερο από κάθε άλλον φιλόσοφο στην ιστορία. Δεν είναι βεβαίως το θέμα να υπερασπιστούμε έναν «καθαρό» Νίτσε, διότι κανένας φιλόσοφος δεν είναι «καθαρός», αν με αυτό εννοούμε απαλλαγμένος από αμφισημία. Το θέμα είναι να πάμε κόντρα στη μόδα να χρησιμοποιείται ο Νίτσε προς συνηγορία των απόψεων του (σχεδόν) οποιουδήποτε, και αυτό μπορούμε να το κάνουμε μόνο με έναν τρόπο: φωτίζοντας τη σκέψη του και τις συχνά αινιγματικές ––και σχεδόν πάντοτε προκλητικές–– διατυπώσεις του μέσ’ από την ανασύσταση του συμφραζομένου εκείνου το οποίο είναι από τη φύση του πολύ λιγότερο διφορούμενο, και ως εκ τούτου μπορεί να νοηματοδοτήσει με ασφάλεια πολλά διαμφισβητούμενα σημεία: δηλαδή, το ιστορικό περιβάλλον με το οποίο συνομιλεί και τη φιλοσοφική παράδοση με την οποία, ρητά ή υπόρρητα, διαλέγεται η σκέψη του.

Ο Νίτσε σηματοδοτεί το τέλος μιας μεγάλης παράδοσης του στοχασμού στη γερμανική γλώσσα, η οποία ξεκινάει με τον γερμανικό ιδεαλισμό (Καντ, Φίχτε, Σέλλινγκ, Χέγκελ) και κατά κάποιον τρόπο εκπνέει με το δικό του εγχείρημα. Ο νεοκαντιανισμός που ακολουθεί, με όλα τα παρακλάδια του (περιλαμβανομένων των Dilthay και Husserl),  αντιπροσωπεύει μια εντελώς άλλη παράδοση, ακαδημαϊκή κατά τις βαθύτερες αρθρώσεις της και με ένα καινούργιο νόημα του όρου, που συνδέεται με την τελική διαμόρφωση και γραφειοκρατική άρθρωση του εθνοκρατικά ελεγχόμενου πανεπιστημίου. Διότι, από ιστορική άποψη, η παράδοση για την οποία μίλησα ακολουθεί κατά πόδας τις ταραχώδεις εξελίξεις στα γερμανόφωνα κρατίδια οι οποίες, από τους πρώτους κραδασμούς που εξαπέλυσε η Γαλλική Επανάσταση και μέσ’ από μια σειρά θεσμικών κλυδωνισμών, θα οδηγήσουν μέχρι την ενοποίηση της Γερμανίας από τον Βίσμαρκ (στη δεκαετία του 1870).  Ο Karl Löwith μίλησε για ένα «επαναστατικό ρήγμα στη σκέψη του δέκατου ένατου αιώνα»,1 και η διάγνωσή του ήταν ορθή: τεχνικά μιλώντας, πρόκειται για την οριστική εγκατάλειψη της μεγάλης θεωρησιακής φιλοσοφίας και κατάρρευση του φιλοσοφικού συστήματος ως τέτοιου, που ακολούθησε το τέλος του εγελιανισμού και συνδέεται με την παρουσία και το καταλυτικό έργο μια δράκας ριζοσπαστών διανοουμένων τους οποίους αποκαλούμε σήμερα «εγελιανή αριστερά»· ιστορικοφιλοσοφικά μιλώντας, σηματοδοτεί την αντίδραση μιας ευαίσθητης μερίδας διανοουμένων στον επερχόμενο «δημοκρατικό» απολυταρχισμό: δηλαδή, στο γραφειοκρατικό «κλουβί» του σύγχρονου εθνικού κράτους και, προπαντός, στην οδυνηρή πραγματικότητα της οποίας αποτελούσε το κράτος αυτό τη συγκάλυψη και ταυτόχρονα νομιμοποίηση – τις άγριες νέες μορφές εκμετάλλευσης και αλλοτρίωσης που συνυφαίνονταν με τον κεφαλαιοκρατικό τρόπο παραγωγής και την επεκτεινόμενη εμπορευματική αγορά.

Άμπωτη και παλίρροια

του Χρήστου Γιανναρά

Για τον ζηλωτή της γνώσης, τον εραστή της σοφίας, τον λάτρη των απόκρημνων ερωτημάτων και του επίμοχθου στοχασμού, η σύμπτωση να ζει συγκαιρινός με κοσμογονική ιστορική ανακατάταξη (κατάρρευση πολιτισμικού «παραδείγματος» και κυοφορία καινούργιου) είναι προνόμιο, δώρο συναρπαστικό. Για τους πολλούς δεν είναι έτσι, η κατάρρευση, οποιαδήποτε, και το άγνωστο καινούργιο που θα ακολουθήσει, γεννάνε ανασφάλεια με ευρύ φάσμα διαβαθμίσεων: από την ανησυχία ώς τον πανικό. Δυσεξέλεγκτη αντίδραση στην ανασφάλεια είναι η εθελούσια τυφλότητα: Tίποτα δεν καταρρέει ούτε κυοφορία συντελείται. Mια «κρίση» περνάμε, θα την παλέψουμε, όπως τόσες ανάλογες στο παρελθόν…

Ποιος έδινε σημασία στον Nίτσε, όταν προειδοποιούσε απεγνωσμένα την Eυρώπη, το 1887, για τον «απειλητικότερο από τους επισκέπτες» που έστεκε στο κατώφλι της: τον μηδενισμό; «Aφηγούμαι την ιστορία των επόμενων δύο αιώνων»: τον μηδενισμό κάθε αξίας, κάθε ποιότητας, κάθε «νοήματος» της ανθρώπινης ύπαρξης και της ανθρώπινης πράξης. Ποιος έδινε προσοχή στον T.Σ. Eλιοτ, όταν το 1939 βροντοφωνούσε, στο θεατρικό του The Family Reunion, ότι «αρχίζει να φαίνεται μόνο ένα μέρος κάποιας πελώριας καταστροφής, κάποιο τερατώδες λάθος και παραλογισμός όλων των ανθρώπων»;

Εναέριες ρίζες ή οι «58» ως αντι-Νίτσε

unfollow

του Χρήστου Νάτση

Το 1950, πενήντα χρόνια μετά τον θάνατο του Νίτσε, ο Αντόρνο, ο Χορκχάιμερ και ο Γκάνταμερ βρέθηκαν προσκεκλημένοι της Ραδιοφωνίας της Έσσης, σε μια εκπομπή-αφιέρωμα στον μεγάλο γερμανό φιλόσοφο.[i] Το πρόβλημα με τον Νίτσε, σημείωσε σε μια αποστροφή της συζήτησης ο Αντόρνο, είναι πως η σκέψη του «έβγαζε συνεχώς εναέριες ρίζες», η άρνησή του των κυρίαρχων μορφών σκέψης δεν «ενσαρκώνει τη δύναμη μιας πραγματικής ιστορικής τάσης»

Ασχέτως της εγκυρότητας ή μη αυτής της αποτίμησης, έχει ενδιαφέρον η ανίερη σύγκριση Νίτσε και «Πρωτοβουλίας των 58» ως προς αυτό. «Εξήγγειλαν τη δημιουργία προοδευτικής δημοκρατικής κίνησης με άνοιγμα στο ΠαΣοΚ ενόψει ευρωεκλογών», διαβάζουμε στο ρεπορτάζ της Βούλας Κεχαγιά, που περιγράφει πώς οι «58» θα κατεβούν στις Ευροεκλογές. Η σκέψη των «58», ανοικτή, όπως αυτοκατανοείται, στο φιλελεύθερο κέντρο, την οικολογία, τον προοδευτικό ευρωπαϊσμό, παραμένει ριζωμένη στην βαθιά παράδοση του ΠΑΣΟΚ.

Φρ. Νίτσε: Εκλογή από τα σημειωματάριά του*

Νέα Πολιτική 

Μετάφραση, σχόλια: Βαγγέλης Δουβαλέρης

O Φρειδερίκος Νίτσε δὲν ἤθελε νὰ μάθει Τέχνη καὶ Φιλοσοφία ἀπ᾽ τοὺς Ἕλληνες, ἀλλὰ νὰ μάθει τοὺς Ἕλληνες μὲς ἀπ᾽ τὴν Τέχνη καὶ τὴ Φιλοσοφία τους. Τὸ τί ἦταν οἱ Ἕλληνες μὲς ἀπ᾽ τὴν Τέχνη τους, τὸ ἔδωσε λαμπρὰ στὸ κλασικὸ ἔργο του: Ἡ γέννηση τῆς τραγωδίας ἀπ᾽ τὸ πνεῦμα τῆς μουσικῆς (1872). Δυστυχῶς τὸ δεύτερο σχέδιό του (γιὰ τὴν ἀρχαιοελληνικὴ φιλοσοφία) δὲν τελεσφόρησε. Ἔχουμε μόνο ἕνα δεῖγμα 19 κεφαλαίων τῆς ἡμιτελοῦς μελέτης του: Ἡ φιλοσοφία στὰ χρόνια τῆς ἀρχαιοελληνικῆς τραγωδίας (1873), καθὼς καὶ ἀναρίθμητες σημειώσεις, πολλὲς ἀπ᾽ τὶς ὁποῖες ἐμφανίστηκαν, ἐπεξεργασμένες, στὰ μετέπειτα ἔργα του. Τὰ παρακάτω ἀποσπάσματα γράφτηκαν το 1875, κι ἀποτελοῦν συνέχεια τῆς σπουδῆς του πάνω στὸ «Ἀρχαιοελληνικὸ ζήτημα», καὶ παρουσιάστηκαν, ξαναδουλεμένα, στό: Ἀνθρώπινα, λίαν ἀνθρώπινα (1878), μὲ τὸν τίτλο: «Τύραννοι τοῦ πνεύματος» (ἀρ. 261) καί: «Ὅμηρος» (ἀρ. 262).

[5(146)1875]

Κριτικὴ τῆς ἐξέλιξης <τῶν Ἑλλήνων>

Ἐσφαλμένη θεώρηση μιᾶς φυσικῆς ἐξέλιξης

Ὁ ἐκφυλισμὸς κρύβεται πίσω ἀπὸ κάθε μεγάλη μορφή. Ἡ κάθε στιγμὴ σημαίνει τὴν ἀρχὴ τοῦ τέλους. Ὁ ἐκφυλισμὸς ἔγκειται στὴν εὔκολη μίμηση καὶ τὴν ἐπιφανειακὴ κατανόηση τῶν μεγάλων προτύπων· τὸ πρότυπο, δηλαδή, ὁδηγεῖ τοὺς ματαιόδοξους στὴ μίμησή του, στὴν πανομοιότυπη ἀναπαραγωγή του ἢ τὴν ὑπερθεμάτισή του.

Ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον, ἡ ἁλυσίδα ποὺ συνδέει τὶς μεγαλοφυίες δὲν εἶναι μιὰ εὐθεῖα γραμμή· τίποτα τέτοιο ἀνάμεσα στὸν Αἰσχύλο καὶ τὸ Σοφοκλῆ. Πόσα καλλιτεχνικὰ μονοπάτια δὲν ἄνοιξαν μετὰ τὸν Αἰσχύλο· ὁ Σοφοκλῆς ἀκολούθησε ἕνα ἀπ’ αὐτά.