Το διάχυτο ανικανοποίητο και η ανώμαλη προσγείωση

του Κώστα Μελά

Η κουλτούρα  είναι η προσπάθεια προσπορισμού ενός συνεπούς συνόλου απαντήσεων στα υπαρξιακά αδιέξοδα που αντιμετωπίζουν όλα τα ανθρώπινα όντα στο διάβα της ζωής τους. Γι’ αυτόν τον λόγο, η παράδοση είναι ουσιώδης για τη ζωντάνια μιας κουλτούρας, διότι παρέχει τη συνέχεια της μνήμης, η οποία διδάσκει με ποιόν τρόπο οι πρόγονοι κάποιου απάντησαν στα ίδια υπαρξιακά αδιέξοδα. Για να έχει σημασία μια κουλτούρα πρέπει να υπερβαίνει το παρόν, διότι είναι η επαναλαμβανόμενη συνάντηση με τα ριζικά εκείνα ερωτήματα, οι απαντήσεις στα οποία, μέσα από μια σειρά συμβόλων, παρέχουν μια βιώσιμη συνοχή στο νόημα της ύπαρξης.

Οι μορφές κουλτούρας είναι λίγες και παράγονται από υπαρξιακές καταστάσεις τις οποίες αντιμετωπίζουν όλα τα ανθρώπινα όντα, σ’ όλες τις εποχές, συνειδησιακά: ο τρόπος που αντιμετωπίζει κανείς το θάνατο, η φύση της τραγωδίας και ο χαρακτήρας του ηρωισμού, ο ορισμός της πίστης και του καθήκοντος, η λύτρωση της ψυχής, το νόημα της αγάπης και της θυσίας, η κατανόηση της συμπόνοιας, η ένταση ανάμεσα σε ζωική και ανθρώπινη φύση, οι απαιτήσεις του ενστίκτου και η αναστολή τους.

Η κρίση της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας είναι καθολική και οι αιτίες της περισσότερο σύνθετες. Η εξήγηση, επομένως, της πνευματικής και ηθικής κρίσης δεν επαρκεί. Αντιθέτως, πρέπει να συμπληρωθεί με την ανάλυση του κοινωνικού εκφυλισμού για να μπορέσει να διαμορφωθεί μια αποδεικτική θεωρία. Πρέπει να λάβουμε υπόψη αυτή την περιπλοκότητα, αν θέλουμε να μελετήσουμε τις πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές πλευρές της κρίσης.

Η μαζική κουλτούρα

Ελευθερη Λαικη Αντιστασιακη Συσπειρωση

Η Σχολή της Φρανκφούρτης (Χορκχάιμερ, Αντόρνο, Χάμπερμας και Άπελ), θεωρεί ότι κατά τις τελευταίες δεκαετίες ο δυτικός “πολιτισμένος” κόσμος, ο κόσμος της υλικής αφθονίας, χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση της μαζικής κουλτούρας. Η μαζική κουλτούρα, που συμβαδίζει με την εξάλειψη του λαϊκού πολιτισμού της υπαίθρου και των παραδοσιακών πόλεων και έβαλε στο περιθώριο τη γνήσια, αυθεντική τέχνη, κατασκευάστηκε για να γεμίσει τον ελεύθερο χρόνο του σύγχρονου ανθρώπου. Ποιο ρόλο παίζει η μαζική κουλτούρα στη σημερινή κοινωνική οργάνωση και με ποιο τρόπο επιδρά στα άτομα-δέκτες; Ποια η διαφορά της από την αυθεντική τέχνη; Σ’ αυτά και σε άλλα ερωτήματα προσπαθεί να απαντήσει η Σχολή της Φρανκφούρτης, η οποία άνοιξε με την εμφάνισή της μια νέα περίοδο στη ριζοσπαστική σκέψη και στην κοινωνική κριτική του καιρού μας.

Γένεση της μαζικής κουλτούρας

Μετά τις κρίσεις που χαρακτήρισαν τον καπιταλισμό από τα τέλη του 19ου ως τις αρχές του 20ου αιώνα, ενισχύθηκε η τάση διατήρησης της κατεστημένης τάξης πραγμάτων. Οι πρωταγωνιστές της τωρινής μοιρασιάς της εξουσίας και της ιδιοκτησίας εκμεταλλεύτηκαν τις σύγχρονες εξελίξεις και επινόησαν αυτό που λέγεται μαζική κουλτούρα, για να μπορέσουν να ασκήσουν έλεγχο στη συνείδηση των ανθρώπων. Τα προϊόντα της κουλτούρας αυτής είναι εμπορεύματα που επιβάλλονται με τη διαφήμιση και με τη μορφοποίηση νέων αισθητικών προτύπων, που δεν έχουν σχέση με την αισθητική, αλλά με τα οικονομικά και άλλα συμφέροντα του βιομηχανικού και χρηματιστηριακού κεφαλαίου. Η επιβολή της αισθητικής της μαζικής κουλτούρας συνοδεύεται από τη μουμιοποίηση της κλασικής αυθεντικής τέχνης… από τον παραγκωνισμό της αυθεντικής, σύγχρονης τέχνης και από την ολική σχεδόν εξαφάνιση της λαϊκής κουλτούρας της υπαίθρου και των πόλεων.

Η κουλτούρα των χαμένων κορμιών

«Άιντε ν’ αρρωστήσει ο Άγιος Πέτρος να τη βγάλουμε και φέτος!»Στίχος από γνωστό λαϊκό άσμα  

Οι εκφάνσεις και οι υποκουλτούρες του παρασιτισμού εκδηλώνονται με μεγαλύτερη ένταση στην σύγχρονη Ελλάδα της κρίσης και της υποτέλειας: Σ’  αυτό συμβάλουν η απουσία σταθερής απασχόλησης, ο διάχυτος ηδονισμός και ο κοσμοπολιτισμός που συχνά προσλαμβάνει τη μορφή του εξωτισμού.

της Ευγενίας Σαρηγιαννίδη

Ο καταναλωτισμός και ο ευδαιμονισμός χρηματοδοτείται έστω και με δανεικά, έστω με «ψίχουλα» που μαζεύει κανείς κουτσοβολεύοντας, ή/και κάνοντας οικογενειακό έρανο με το γνωστό σύνθημα «Δώσε και Σώσε!».

Παράλληλα φαινόμενα είναι η διαφθορά ως μέσο εύκολου και γρήγορου πλουτισμού, το ξεπούλημα των οικογενειακών περιουσιών, τα τυχερά παιχνίδια και ο τζόγος, ώστε να μπορεί κάποιος «ν’ αφήσει το θείο, να πιάσει το τζόκερ», που λέει και η γνωστή διαφήμιση.

Είναι ακόμα οι μη παραγωγικές κρατικές επιδοτήσεις, η ελπίδα για διορισμό στο δημόσιο, όχι πια υπό το καθεστώς της μονιμότητας, αλλά σαν «τρύπωμα» με οχτάμηνες ή πεντάμηνες συμβάσεις, ο συνωστισμός στις ΜΚΟ για εύρεση εργασίας σε διάφορες ψευτοφιλανθρωπικές δράσεις.