Το... βατερλώ των Γάλλων στο Βιετνάμ και ο... άκαπνος Ζαν - Μαρί Λεπέν

Το Ποντίκι

«Για κάθε Γάλλο στρατιώτη που θα στέλνετε στη χώρα μου, να έχετε έτοιμο και το φέρετρό του για να τον υποδεχτεί στη χώρα σας».

Χο Τσι Μινχ

 

του Βενιζέλου Λεβεντογιάννη 

5 Μαΐου 1954, Λάος, Χερσόνησος Ινδοκίνας 

Το Boeing της Air France τροχοδρόμησε στον διάδρομο του αεροδρομίου της Βιεν - Τιαν και σταμάτησε κοντά στην πύλη εξόδου των επιβατών. Σε λίγα λεπτά είχαν φέρει τη σκάλα και οι πόρτες άνοιξαν. Οι εντυπωσιακές αεροσυνοδοί ξεπροβόδισαν τους επιβάτες στο ταξίδι τους στην Άπω Ανατολή. Ο κοντός, γεροδεμένος άνδρας δεν έδωσε καμία σημασία στο «καλή διαμονή» που του είπε στην πόρτα του αεροσκάφους η κοπέλα. Στάθηκε στην άκρη της σκάλας, φόρεσε τα γυαλιά - καθρέπτες του, σκούπισε τον ιδρώτα από τον παχύ σβέρκο του με ένα μαντίλι και γεμάτος ενθουσιασμό σκέφτηκε: «Κομμούνια, έφτασα»... 

 

Προχώρησε στο κατακόκκινο χώμα του διαδρόμου προσγείωσης, μέχρι την πύλη για τον έλεγχο διαβατηρίων. Ύστερα θα συναντούσε τον σύνδεσμό του και, αν όλα πήγαιναν καλά, σε λίγες ώρες θα βρισκόταν, μέσω του ποταμού Μεκόνγκ και της απάτητης ζούγκλας, στο έδαφος του Βιετνάμ. Είχε εκπαιδευτεί σε όλα τα όπλα. Μπορούσε να αντέξει σε όλες τις συνθήκες, αλλά αυτή η αποπνικτική ζέστη και η αφόρητη υγρασία, σε αυτήν την κωλοχώρα των κιτρινιάρηδων, τον ζάλιζαν. Δεν είχε συνηθίσει το κλίμα αυτό. Ήταν μέλος της «Λεγεώνας των Ξένων» και ανήκε στο 1ο Σύνταγμα Αλεξιπτωτιστών. 

Ένας βρόμικος πόλεμος - 13. Ο ρόλος της Δύσης και το τέλος

Δεκέμβριος 2009: Ο Ιένγκ Σαρύ ακούει την καταδίκη του από το δικαστήριο σε ισόβια.

Μπαίνοντας ο Μάιος του 1978, λοιπόν, οι φιλοβιετναμεζικές και άλλες αντιτιθέμενες στους Ερυθρούς Χμερ δυνάμεις ξεσηκώθηκαν στα ανατολικά τής Καμπότζης. Στις 10 Μαΐου, το κρατικό ραδιόφωνο κάλεσε τον λαό να πάρει τα όπλα και όχι απλώς "να εξαλείψει πλήρως τα 50 εκατομμύρια βιετναμέζων" αλλά να "καθαρίσει τις λαϊκές μάζες" από το βιετναμικό μίασμα, χαρακτηρίζοντας συλλήβδην ενάμισυ εκατομμύριο ανθρώπους, που έμεναν στις ανατολικές επαρχίες, ως "κορμιά Χμερ με μυαλά βιετναμέζων". Στο εξάμηνο πογκρόμ που ακολούθησε, η μανία τού Πολ Ποτ κόστισε την ζωή σε τουλάχιστον 100.000 καμποτζιανούς.

Όταν ο Πολ Ποτ αποθρασύνθηκε τόσο ώστε να επεκτείνει τις σφαγές και μέσα στο Βιετνάμ, το Ανόι αποφάσισε να επέμβει. Ανήμερα Χριστούγεννα ο βιετναμικός στρατός εισέβαλε στην Καμπότζη, σάρωσε τους Ερυθρούς Χμερ και μέσα σε δυο μόλις εβδομάδες, στις 7 Ιανουαρίου 1979, όχι απλώς είχε καταλάβει την Πνομ-Πενχ αλλά είχε εγκαταστήσει και νέα κυβέρνηση. Ο Πολ Ποτ αποτραβήχτηκε στα σύνορα με την Ταϊλάνδη, όπου συγκέντρωσε όσες δυνάμεις του είχαν απομείνει πιστές, στρατοπεδεύοντας πότε στην μια πλευρά των συνόρων και πότε στην άλλη. Η στρατιωτική κυβέρνηση της Ταϊλάνδης του έκανε πλάτες επειδή έβγαζε χρήμα από την διακίνηση των όπλων που έστελνε η Κίνα στον Πολ Ποτ.

Ένας βρόμικος πόλεμος - 12. Ένας κομμουνιστής... μη κομμουνιστής

Πεκίνο, 1970: Ο Μάο Τσεντούγκ (αριστερά) χαιρετά τον Ιένγκ Σαρύ υπό το βλέμμα του Πολ Ποτ.

Καθώς μπαίνει η άνοιξη του 1975, ο Λον Νολ καταλαβαίνει ότι το ποτάμι δεν γυρίζει πίσω. Η κυβέρνηση αποφασίζει να έλθει σε επαφή με τους αντάρτες για να συζητήσουν μια συμφωνία παράδοσης. Ο Πολ Ποτ απορρίπτει κάθε συζήτηση. Ο Νολ ξέρει ότι το όνομά του είναι πρώτο στον κατάλογο εκείνων που θα εκτελέσει ο Πολ Ποτ όταν πάρει την εξουσία, οπότε ανήμερα πρωταπριλιά παίρνει το αεροπλάνο και, μέσω Ινδονησίας, φτάνει στην Χαβάη (*). Στις 17 του μηνός, οι αντάρτες μπαίνουν στην Πνομ-Πενχ και μια καινούργια σελίδα στην ιστορία της Καμπότζης αρχίζει. Για τους Ερυθρούς Χμερ, είναι το έτος μηδέν.

Στο σημείο αυτό πρέπει να αποδομήσουμε μερικούς μύθους και να βάλουμε τα πράγματα στην θέση τους, αποκαθιστώντας την ιστορική αλήθεια.

Πρώτος μύθος είναι ότι αμέσως οι Ερυθροί Χμερ επιδόθηκαν σε σφαγές. Η αλήθεια είναι ότι ναι μεν ο Πολ Ποτ ελέγχει το "Κομμουνιστικό" Κόμμα αλλά σ' αυτό δεν υπάρχουν μόνο Ερυθροί Χμερ. Το κυριώτερο είναι ότι ο ανταρτικός στρατός δεν αποτελείται μόνο από Ερυθρούς Χμερ. Υπάρχουν πολλές μονάδες από μέλη τού παλιού Κ.Κ.Ινδονησίας, κυρίως στα βόρεια και βορειοανατολικά της χώρας, οι οποίες έχουν ιδεολογικές και ιστορικές συμπάθειες προς τους βορειοβιετναμέζους, δηλαδή προς τους άσπονδους εχθρούς του Πολ Ποτ. Όλοι αυτοί, μπορεί να συνεργάζονται με τους Ερυθρούς Χμερ για την ανατροπή τού Λον Νολ αλλά δεν ταυτίζονται ιδεολογικά με εκείνους. Ως και οι στολές που φορούν είναι διαφορετικές. Ως εκ τούτου, ο Πολ Ποτ θα ξοδέψει σχεδόν δυο χρόνια (μέχρι τις αρχές του 1977) ώσπου να ξεκαθαρίσει με τις εσωτερικές αντιπαλότητες και να παγιώσει την εξουσία του. Συνεπώς, οι σφαγές δεν ξεκίνησαν πριν από την άνοιξη του 1977.

Ένας δεύτερος μύθος έχει να κάνει με την μανία των Ερυθρών Χμερ να διώχνουν τον κόσμο από τις πόλεις. Και όμως, η αλήθεια είναι πως δεν υπήρχε άλλη λύση για να μη πεθάνει ο κόσμος από την πείνα. Όπως λέγαμε και τις προάλλες, οι ανηλεείς βομβαρδισμοί των ΗΠΑ είχαν καταστρέψει τις καλλιέργειες και οι τρομοκρατημένοι χωρικοί είχαν πλημμυρίσει τα αστικά κέντρα αφ' ενός μεν για να γλιτώσουν αφ' ετέρου δε για να βρουν κάποια δουλειά και να επιβιώσουν. Με κάθε είδους εξωτερική βοήθεια να έχει διακοπεί, ακόμη και πολιτειακοί αναλυτές συμφωνούν ότι η με κάθε τρόπο επιστροφή των αγροτών στα χωράφια τους ήταν η μόνη λύση για να μη πεθάνει ο κόσμος από την πείνα.

Ένας βρόμικος πόλεμος - 11. Η Καμπότζη στις φλόγες

Πνομ-Πενχ, Απρίλιος 1970: Ο Λον Νολ (μέσον) με τον αντιπρόεδρο των ΗΠΑ Σπύρο Άγκνιου (δεξιά).

Για να καταλάβουμε τα όσα ακολουθούν, πρέπει να πούμε ότι ο Νοροντόμ Σιχανούκ έχει περάσει στο βιβλίο Γκίνες ως ο πολιτικός που κατέλαβε τα περισσότερα αξιώματα στον κόσμο. Είπαμε ήδη ότι ήταν βασιλιάς τής Καμπότζης, αξίωμα στο οποίο βρέθηκε δυο φορές: 1941-1955 και 1993-2004. Άλλες δυο φορές διετέλεσε διάδοχος του θρόνου, αφού το 1955 άφησε τον πατέρα του να ξαναγίνει βασιλιάς κι αυτός ξανάγινε διάδοχος ενώ ταυτόχρονα κατέβηκε επί κεφαλής κόμματος στις εκλογές, τις κέρδισε και έγινε πρωθυπουργός. Όταν, το 1960, πέθανε ο πατέρας του, ο Σιχανούκ άλλαξε το σύνταγμα και έγινε πρόεδρος, θέση την οποία διατήρησε ως το 1970. Λεπτομέρεια: την 15ετία 1955-1970, το κόμμα του Σιχανούκ ήταν το μόνο νόμιμο κόμμα στην χώρα. Αυτά ως εισαγωγή και συνεχίζουμε την αφήγησή μας. 

Η ευκαιρία που περίμενε ο Πολ Ποτ ήρθε στις 18 Μαρτίου 1970 και του την σέρβιρε στο πιάτο ο Σιχανούκ. Ενώ βρισκόταν σε επίσημη επίσκεψη στο Παρίσι, ο Σιχανούκ διέταξε την κυβέρνηση να οργανώσει αντιβιετναμέζικα συλλαλητήρια στην Πνομ-Πενχ. Όμως, η κατάσταση ξέφυγε από τον έλεγχο της αστυνομίας και οι διαδηλωτές οργίασαν, καταστρέφοντας τις πρεσβείες και του Βόρειου και του Νότιου Βιετνάμ. Για να βγει λάδι, ο Σιχανούκ δεν δίστασε να καταδικάσει από το Παρίσι τα επεισόδια, να κατηγορήσει "σκοτεινούς κύκλους" για την διοργάνωση των συλλαλητηρίων και να απειλήσει με κυρώσεις κατά παντός υπευθύνου όταν θα επέστρεφε.

Τα μασκαραλίκια τού Σιχανούκ αποφάσισε να εκμεταλλευτεί ο μέχρι πρό τινος στενός συνεργάτης του Λον Νολ, ο οποίος πίστευε ότι ήταν προορισμένος για μεγάλα πράγματα επειδή το όνομά του διαβαζόταν και ανάποδα (!). Αφού πήρε πρώτα την ευλογία των ΗΠΑ, ο Νολ έβγαλε τα τανκς στον δρόμο κι ύστερα έφερε στην εθνοσυνέλευση πρόταση για απομάκρυνση του Σιχανούκ από το αξίωμά του. Η εθνοσυνέλευση υπερψήφισε την πρόταση και ο Σιχανούκ απομακρύνθηκε. Για να ξεπληρώσει στους πολιτειακούς την υποχρέωσή του, ο Νολ απαγόρευσε στους Βιέτ-Κονγκ να φέρνουν όπλα μέσω των λιμανιών τής χώρας και ζήτησε από τις βορειοβιετναμέζικες δυνάμεις να εγκαταλείψουν την χώρα. 

Ένας βρόμικος πόλεμος - 10. Η γέννηση των Ερυθρών Χμερ

Παρίσι, Ιούνιος 1946: Ο 23χρονος βασιλιάς της Καμπότζης Νοροντόμ Σιχανούκ επιθεωρεί γαλλικό άγημα.

Πριν από πολλές χιλιάδες χρόνια, ο ινδός βραχμάνος Καμπού, ακολουθώντας ένα βέλος που είδε στον ύπνο του, έφτασε κάπου στην νοτιοανατολική Ασία ψάχνοντας γυναίκα. Εκεί συνάντησε την πριγκήπισσα Μέρα, την παντρεύτηκε και τα παιδιά τους πήραν το όνομα Κμερ (Καμπού+Μερα). Για να προικίσει την κόρη του, ο βασιλιάς πατέρας της ρούφηξε την θάλασσα και χάρισε την γη που αποκαλύφθηκε στο νιόπαντρο ζευγάρι. Ο Καμπού τον ευχαρίστησε και έδωσε στην περιοχή το όνομά του: Καμπούτσεα, Καμπότζη. Αυτά λέει ο μύθος. Αλλά και η πραγματικότητα λέει ότι τα παραθαλάσσια εδάφη της Ν.Α. Ασίας αποκαλύφθηκαν από το χαμήλωμα των νερών του ωκεανού, όπως λέει επίσης ότι οι Κμερ (ή Χμερ) είναι ένας από τους πιο παλιούς λαούς της περιοχής, καθώς βρίσκονται διαπιστωμένα εκεί τουλάχιστον εδώ και 4.000 χρόνια. Χρόνια στα οποία μεγαλούργησαν, κυρίως με την Αυτοκρατορία του Άνγκορ, που κράτησε από τον 9ο μέχρι τον 15ο αιώνα.

Όμως, ποιά σχέση έχουν όλα αυτά με την αφήγησή μας. Προσέξτε: στην Καμπότζη μεγαλουργούν οι αρχαίοι Κμερ, στο Λάος παράγουν πολιτισμό οι αρχαίοι Τάι και το Βιετνάμ έχει λόγους να καμαρώνει για την αρχαία αυτοκρατορία τού Αννάμ. Την εποχή που κάθε λαός ήταν στην ακμή του, άρπαζε κι ένα κομμάτι γης από τους γείτονές του, το οποίο το ξανάχανε όταν κάποιος γείτονας γινόταν ισχυρότερος. Με τέτοιο παρελθόν και το παρόν να είναι βουλιαγμένο στην πείνα και στους πολέμους, δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς γιατί άνθισε σ' ολόκληρη την Ινδοκίνα ο εθνικισμός. Ένας εθνικισμός που μόλυνε και τους κομμουνιστές και οδήγησε σύντομα (το 1951) το ενιαίο Κομμουνιστικό Κόμμα Ινδοκίνας στην διάσπασή του σε Εργατικό Κόμμα Βιετνάμ, Λάο Ισσάρα και Καμποτζιανό Λαϊκό Επαναστατικό Κόμμα.

Ένας βρόμικος πόλεμος - 9. Λάος: ένα υπέροχο μέρος να κάνεις πόλεμο

Ο πρίγκηπας Σουφαβουνόνγκ με τον Χο Τσι Μινχ.

Το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου άφησε το Λάος στο χάος. Αν και οι ιάπωνες είχαν ανακηρύξει, κατά την κατοχή τους, την ανεξαρτησία του Λάος, οι γάλλοι ήθελαν να επιστρέψουν όταν τελείωσε ο πόλεμος. Όμως, κατά την διάρκεια της ιαπωνικής κατοχής, είχε αναπτυχθεί στην χώρα ένα ισχυρό εθνικιστικό κίνημα, το οποίο πάλευε για την ανεξαρτησία. Οπωσδήποτε, αυτό οφειλόταν και στην πληθυσμιακή σύνθεση του Λάος, οι κάτοικοι του οποίου ανήκαν παλιότερα στις φυλές Τάι αλλά εκείνη την εποχή ήσαν κατά 60% βιετναμεζικής καταγωγής, οπότε ήταν λογικό να επηρεάζονται θετικά από τις εξελίξεις στην γειτονική χώρα.

Το 1945, λοιπόν, ενώ ο πόλεμος πλησίαζε στο τέλος του, οι γάλλοι άρχισαν να στέλνουν κομμάντος στο Λάος, δήθεν για να οργανώσουν ανταρτικές ομάδες κατά των ιαπώνων. Όμως, εκείνο που επεδίωκαν ουσιαστικά ήταν να στήσουν τις κατάλληλες δομές ώστε η χώρα να επιστρέψει στην γαλλική επικυριαρχία ως προτεκτοράτο. Κι επειδή η δράση φέρνει αντίδραση, απέναντι στους γάλλους οργανώθηκε ένα εθνικιστικό κίνημα, το Λάο Ισσάρα (Ελεύθερο Λάος) από τρεις πρίγκηπες: τον Φετσαράθ Ρατταναβόγκσα, τον αδελφό του Σουβάννα Φούμα και τον ετεροθαλή αδελφό τους Σουφανουβόνγκ. Το ξέρω ότι αυτά τα ονόματα είναι δύσκολα αλλά σημειώστε τα γιατί θα τα βρούμε μπροστά μας.

Τον Ιανουάριο του 1946, οι γάλλοι άρχισαν τις στρατιωτικές επιχειρήσεις κατά του Λάο Ισσάρα. Στο πλευρό τους βρέθηκε ο πρώην βασιλιάς τού Λάος, που επανέφεραν στην εξουσία οι γάλλοι, ο οποίος κήρυξε την χώρα μέλος τής Γαλλικής Ένωσης. Η ενέργεια του βασιλιά διέσπασε την λαϊκή στήριξη στο Λάο Ισσάρα, αποδυναμώνοντάς το. Έτσι, οι εθνικιστικές δυνάμεις δεν κατάφεραν να αντισταθούν αποτελεσματικά στην γαλλική πίεση και γνώρισαν απανωτές ήττες, οι οποίες οδήγησαν στην αποσκίρτηση ορισμένων συνιστωσών τους. Μια απ' αυτές τις συνιστώσες, με την βοήθεια του Χο Τσι Μινχ, ίδρυσε ένα νέο απελευθερωτικό κίνημα, εμφορούμενο από την κομμουνιστική ιδεολογία: το Πάθετ Λάο (Γη του Λάος). Το νέο κίνημα οργανώθηκε, εξοπλίστηκε, εκπαιδεύτηκε και ρίχτηκε στην μάχη κατά των γάλλων τον Ιανουάριο του 1949.

Ένας βρόμικος πόλεμος - 8. Η περίοδος Νίξον και το τέλος του πολέμου

Ουάσιγκτον, 30/4/1970: Ο πρόεδρος Ρίτσαρντ Νίξον εξηγεί σε συνέντευξη τύπου
τι ακριβώς έκαναν εκείνη την ημέρα τα βομβαρδιστικά των ΗΠΑ στην Καμπότζη.

Μετά το διάγγελμα του Τζόνσον στις 31/3/1968, η πολιτειακή ηγεσία βρέθηκε σε αδιέξοδο. Από την μια έπρεπε να δείξει σε διακόσια εκατομμύρια πολίτες ότι τερματίζει τον πόλεμο κι από την άλλη έπρεπε να βρει εναλλακτικό τρόπο να διασφαλίσει τα συμφέροντα των ΗΠΑ στην νοτιοανατολική Ασία, μετριάζοντας τις επιπτώσεις της ήττας. Έτσι, ξεκίνησε μεν μια διαδικασία απεμπλοκής αλλά με εξαιρετικά αργούς ρυθμούς, αφού τα στρατεύματα που επέστρεφαν στις ΗΠΑ αναπληρώνονταν με νοτιοβιετναμέζικες μονάδες, οι οποίες χρειάζονταν εξοπλισμό και εκπαίδευση. Μ' αυτόν τον ρυθμό, στα τέλη τού 1970 βρίσκονταν ακόμη στην περιοχή περί τους 300.000 πολιτειακούς στρατιώτες. Οι τελευταίες μάχιμες μονάδες των ΗΠΑ αποσύρθηκαν μόλις τον Αύγουστο του 1972 ενώ ο στρατός τού Νοτίου Βιετνάμ αριθμούσε πλέον 900.000 άνδρες.

Στο μεταξύ, στις ΗΠΑ, οι εκλογές τής 5ης Νοεμβρίου 1968 ανέδειξαν ως 37ο πρόεδρο της χώρας τον αντιπρόεδρο του Αϊζενχάουερ Ρίτσαρντ Νίξον, ο οποίος κατάφερε να κερδίσει τον υποψήφιο των -καταρρακωμένων λόγω Βιετνάμ- δημοκρατικών Χιούμπερτ Χάμφρυ με διαφορά μόλις 335.000 ψήφων, μια από τις μικρότερες διαφορές στην ιστορία των προεδρικών εκλογών στις ΗΠΑ. Ο Λύντον Τζόνσον, ακούγοντας κάποια προεκλογική ομιλία τού Νίξον, σχολίασε για τον διαδοχό του: "Μοιάζει με άλογο που τρέχει γρηγορώτερα από όλα τα άλλα στην αρχή αλλά μετά κάνει αναστροφή κι αρχίζει να τρέχει προς τα πίσω. Θα δείτε, θα κάνει κάποιο λάθος στο τέλος. Πάντοτε κάνει". (*)

Ο Νίξον φρόντισε να δικαιώσει τον Τζόνσον, κάνοντας όχι ένα αλλά πολλά λάθη. Το πρώτο μεγάλο λάθος του ήταν ότι, αντί να τελειώνει μια ώρα αρχύτερα με τον πόλεμο στο Βιετνάμ, τον επέκτεινε και στις γειτονικές χώρες, εφαρμόζοντας ένα σχέδιο που ονομάστηκε "Δόγμα Νίξον" (Nixon Doctrine) και μια πολιτική που ονομάστηκε "βιετναμοποίηση" (vietnamization), την οποία παρουσίασε ο ίδιος ο Νίξον σε ομιλία του από τηλεοράσεως στις 3/11/1969. Βασική ιδέα αυτής της πολιτικής είναι αυτό που ξεκίνησε ο Τζόνσον: αποσύρω τις δικές μου δυνάμεις και αφήνω τους ντόπιους να κάνουν την δουλειά για μένα, έστω με την βοήθειά μου.

Ένας βρόμικος πόλεμος - 7. Ο προσωπικός πόλεμος του Λύντον Τζόνσον

20/11/1969: Οι εφημερίδες των ΗΠΑ ανακαλύπτουν επί τέλους μαζικές σφαγές στο Βιετνάμ. (βλ. υπόμνημα)

Τυπικά, μέχρι το καλοκαίρι τού 1964 ο πόλεμος στην πρώην Ινδοκίνα διεξαγόταν μεταξύ Βορείου και Νοτίου Βιετνάμ, με τις ΗΠΑ απλώς να βοηθούν τους νότιους. Όμως, όλα άλλαξαν την νύχτα της 4ης Αυγούστου, όταν βορειοβιετναμέζικες δυνάμεις χτύπησαν το πολιτειακό αντιτορπιλλικό Μάντοξ, το οποίο έπλεε στα διεθνή ύδατα του κόλπου τού Τονκίνου. Οι πολιτειακοί βγήκαν αλώβητοι από το επεισόδιο αλλά ο πρόεδρος Τζόνσον βρήκε την αφορμή να πείσει το Κονγκρέσσο να ψηφίσει την "Απόφαση του κόλπου του Τονκίνου", σύμφωνα με την οποία Βουλή και Γερουσία εξουσιοδοτούσαν εν λευκώ τον πρόεδρο να λάβει "κάθε αναγκαίο μέτρο για την προστασία των δυνάμεων στην περιοχή". Ουσιαστικά, δηλαδή, η εν λόγω "Απόφαση" έδινε στον Τζόνσον το δικαίωμα να κηρύξει ανοιχτά τον πόλεμο κατά της Βιετναμέζικης Λ.Δ. του Χο Τσι Μινχ. Ήταν πλέον σαφές ότι ο Λύντον Τζόνσον έπαιρνε αυτον τον πόλεμο πολύ προσωπικά.

Λεπτομέρεια: Αργότερα διαπιστώθηκε ότι δεν υπήρχε κανένα στοιχείο για οποιαδήποτε επίθεση κατά του Μάντοξ, ούτε καν καταγραφή εχθρικού πλοίου από τα ραντάρ. Αυτό κίνησε υποψίες ότι το επεισόδιο της 4ης Αυγούστου ήταν στημένο από τις ΗΠΑ. "Νομίζω είναι λάθος να πιστεύουμε ότι ο Τζόνσον ήθελε πόλεμο", δήλωσε αργότερα ο Ρόμπερτ Μακναμάρα, "αλλά σκεφτήκαμε ότι είχαμε στοιχεία πως το Βόρειο Βιετνάμ κλιμάκωνε την αντιπαράθεση". (*)

Tο 1965, ο πόλεμος φουντώνει. Από 23.000 τον Ιανουάριο, οι πολιτειακοί στρατιώτες στην περιοχή αγγίζουν τις 200.000 στο τέλος της χρονιάς. Οι αξιωματικοί των ΗΠΑ έχουν πάρει χαμπάρι ότι οι νοτιοβιετναμέζοι συνάδελφοί τους είναι ανίκανοι και οι στρατιώτες τους δεν έχουν καμμιά διάθεση για πόλεμο, οπότε οι ΗΠΑ παίρνουν το παιχνίδι πάνω τους και αναλαμβάνουν όλο και μεγαλύτερες πρωτοβουλίες.

Ένας βρόμικος πόλεμος - 6. Η CIA μπαίνει στο παιχνίδι

28/11/1961: Ο Τζων Κέννεντυ απονέμει το Μετάλλιο Εθνικής Ασφαλείας στον διευθυντή τής CIA Άλλεν
Φόστερ Ντάλλες. Σήμερα υπάρχουν ακόμη υπόνοιες ότι ο Ντάλλες οργάνωσε την δολοφονία τού Κέννεντυ.

Πριν συνεχίσουμε, ας ξεκαθαρίσουμε κάτι. Με δεδομένο ότι η εμπλοκή των ΗΠΑ στο Βιετνάμ κράτησε μια ολόκληρη εικοσαετία, θα ήταν αδύνατο να μιλήσουμε στο ιστολόγιο αναλυτικά και με λεπτομέρειες γι' αυτήν. Άλλωστε, έχουν γραφτεί τόσα και τόσα για τούτη την ντροπή των ΗΠΑ, ώστε ο αναγνώστης μπορεί εύκολα να βρει όσες πληροφορίες θέλει. Εμείς εδώ θα περιοριστούμε σε σημαντικά και κομβικά γεγονότα αλλά και σε λεπτομέρειες λιγώτερο σημαντικές αλλά άγνωστες και μάλλον δύσκολα προσπελάσιμες στον μέσο αναγνώστη. Έχοντας αυτά κατά νου, ας συνεχίσουμε την αφήγησή μας.

Η δεκαετία τού '50 οδεύει προς το τέλος της. Τόσο η εσωτερική αντίσταση όσο και η εξωτερική (με τους Βιέτ-Κονγκ) κατά του Ντιέμ συνεχίζονται ανυποχώρητα, όταν, τον Δεκέμβριο του 1958, ο Χο Τσι Μινχ βάζει σε εφαρμογή το μεγάλο κόλπο. Προκειμένου να εξασφαλίσει καλύτερο ανεφοδιασμό των ανταρτικών ομάδων που δρουν στο Νότιο Βιετνάμ, συνεργάζεται με το κομμουνιστικό κίνημα Πάθετ Λάο, το οποίο μάχεται για την κατάληψη της εξουσίας στο γειτονικό Λάος. Με την βοήθεια των ντόπιων κομμουνιστών, τριάντα χιλιάδες Βιέτ-Κονγκ αρχίζουν να φτιάχνουν δρόμους και μονοπάτια μέσα στα κακοτράχαλα βουνά, με σκοπό να φτάνουν οι ενισχύσεις από το Βόρειο στο Νότιο Βιετνάμ μέσω Λάος και Καμπότζης. Μέχρι το 1961, το περίφημο "Μονοπάτι του Χο Τσι Μινχ" ήταν έτοιμο. Σύμφωνα με την Εθνική Υπηρεσία Ασφαλείας (NSA) των ΗΠΑ, το Μονοπάτι ήταν "ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα της στρατιωτικής μηχανικής τού 20ού αιώνα" (*).

Η νέα δεκαετία ανατέλλει. Πίσω, στις ΗΠΑ, ο νεοεκλεγμένος και πολυδιαφημισμένος πρόεδρος Τζων Φιτζέραλντ Κέννεντυ έχει ένα σωρό πονοκεφάλους. Κατ' αρχήν, τα μέσα ενημέρωσης όλου του κόσμου εκτίμησαν ότι από την πρώτη του συνάντηση με τον Νικήτα Χρουτσόφ στην Βιέννη, βγήκε κερδισμένος ο Σοβιετικός ηγέτης. Κι από δίπλα, έρχονται το στραπάτσο τού "Κόλπου των Χοίρων" στην Κούβα, η κατασκευή τού Τείχους στο Βερολίνο και οι νίκες τού Πάθετ Λάο στο Λάος. Δεν θέλει πολύ για να κολλήσει στον Κέννεντυ η ρετσινιά τού "loser", του χαμένου στις κόντρες με τους κομμουνιστές. Ο πρόεδρος πρέπει να κάνει αμέσως κάτι που θα τονώσει και την φήμη του και την αξιοπιστία των ΗΠΑ. Όπως λένε οι πολιτειακοί, "he is determined to draw a line in the sand". Έτσι, αμέσως μετά την συνάντησή του με τον Χρουτσόφ, δηλώνει στον Τζέημς Ρέστον των New York Times: "Τώρα έχουμε πρόβλημα στο να κάνουμε την ισχύ μας αξιόπιστη και το Βιετνάμ μοιάζει το κατάλληλο μέρος (ενν.: για να το επιχειρήσουμε)" (**).

Ένας βρόμικος πόλεμος - 5. Οι ΗΠΑ διαδέχονται την Γαλλία

Σαϊγκόν, 12/5/1961: Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Λύντον Τζόνσον συναντιέται με τον Νγκο Ντιν Ντιέμ

 Πρόκειται για ένα διαφορετικό είδος πολέμου. Δεν υπάρχουν πολεμικές στρατιές ή επίσημες δηλώσεις. Μερικές φορές, κάποιοι πολίτες του Νότιου Βιετνάμ, με κατανοητό παράπονο, πήραν μέρος στην επίθεση κατά της κυβέρνησής τους. Αλλά αυτό δεν πρέπει να κρύβει το βασικό γεγονός ότι εδώ έχουμε πραγματικό πόλεμο, ο οποίος καθοδηγείται από το Βόρειο Βιετνάμ και προκαλείται από την κομμουνιστική Κίνα. Στόχος του είναι να κατακτήσει τον νότο, να νικήσει την πολιτειακή εξουσία και να επεκτείνει την κυριαρχία του κομμουνισμού στην Ασία. Το διακύβευμα είναι μεγάλο. Τα περισσότερα από τα μη κομμουνιστικά έθνη της Ασίας δεν μπορούν από μόνα τους να αντισταθούν στην αυξανόμενη δύναμη και στη φιλοδοξία του ασιατικού κομμουνισμού.

        Επομένως, η ισχύς μας είναι ζωτικής σημασίας. Αν αποσυρθούμε από το Βιετνάμ, τότε κανένα έθνος δεν μπορεί να έχει και πάλι την ίδια εμπιστοσύνη στην πολιτειακή υπόσχεση ή στην πολιτειακή προστασία. Σε κάθε χώρα οι δυνάμεις ανεξαρτησίας θα εξασθενίσουν σημαντικά και μια απειλούμενη από την κομμουνιστική κυριαρχία Ασία θα έθετε βεβαίως σε κίνδυνο την ασφάλεια των Ηνωμένων Πολιτειών.

        Δεν επιλέξαμε να είμαστε οι κηδεμόνες στην πύλη, αλλά δεν υπάρχει κανένας άλλος. Ούτε θα παραδοθούμε στο Βιετνάμ για να έλθει η ειρήνη, επειδή μάθαμε από τον Χίτλερ στο Μόναχο ότι η επιτυχία τροφοδοτεί μόνο την όρεξη της επιθετικότητας. Η μάχη θα ανανεωθεί σε μια άλλη χώρα και στη συνέχεια σε μια άλλη, φέρνοντας μαζί της ίσως ακόμα μεγαλύτερη και πιο σκληρή σύγκρουση, όπως μάθαμε από τα διδάγματα της ιστορίας.

        Επί πλέον, βρισκόμαστε στο Βιετνάμ για να εκπληρώσουμε μία από τις πιο επίσημες υποσχέσεις του πολιτειακού έθνους. Τρεις πρόεδροι -ο πρόεδρος Αϊζενχάουερ, ο πρόεδρος Κέννεντυ και ο σημερινός πρόεδρός σας- εδώ και 11 χρόνια έχουν δεσμευτεί και έχουν υποσχεθεί να βοηθήσουν στην υπεράσπιση αυτού του μικρού και γενναίου έθνους. Ενισχυμένος από αυτή την υπόσχεση, ο λαός του Νοτίου Βιετνάμ έχει αγωνιστεί για πολλά χρόνια. Χιλιάδες από αυτούς έχουν πεθάνει. Χιλιάδες ακόμα έχουν τραυματιστεί από τον πόλεμο. Δεν μπορούμε τώρα να αθετήσουμε τον λόγο μας ή να εγκαταλείψουμε τη δέσμευσή μας ή να αφήσουμε όσους μας πίστεψαν και μας εμπιστεύθηκαν, στην τρομοκρατία και στην καταπίεση και στις δολοφονίες που θα ακολουθούσαν.

Ένας βρόμικος πόλεμος - 4. Ντιεν Μπιεν Φου

Χο Τσι Μινχ - Βο Νγκιεν Γκιαπ

Τον Μάιο του 1953, ο γάλλος πρωθυπουργός Ρενέ Μαγιέρ καλεί τον έμπιστο φίλο του στρατηγό Ανρί Ναβάρ για να του αναθέσει την διοίκηση των γαλλικών δυνάμεων στην Ινδοκίνα. Η οδηγία που δίνει ο Μαγιέρ στον Ναβάρ είναι απλή: να φτιάξει τις κατάλληλες στρατιωτικές συνθήκες που θα οδηγούσαν σε μια ένδοξη πολιτική λύση.

Ο Ναβάρ απογοητεύεται από την κατάσταση που βρίσκει φτάνοντας στην Ινδοκίνα και εξοργίζεται όταν διαπιστώνει ότι δεν υπάρχει στρατηγικό σχέδιο αντιμετώπισης των ανταρτών. Όλα γίνονται με βάση ημερήσια σχέδια. Έτσι, ο Ναβάρ βάζει το κεφάλι κάτω, μελετά επισταμένως τα δεδομένα και συλλαμβάνει το σχέδιο "σκαντζόχοιρος", που θα του έδινε την δυνατότητα να ξεμπερδεύει με τον εκνευριστικό πόλεμο φθοράς τού Γκιαπ και να τσακίσει για τα καλά το Βιέτ-Μινχ. Οι πληροφορίες του λένε ότι οι βιετναμέζοι αντάρτες ανεφοδιάζονται από τα βορειοδυτικά σύνορα της χώρας με το Λάος, σε μια περιοχή που λέγεται Ντιεν Μπιεν Φου. Το σχέδιο είναι απλό αλλά μεγαλοφυές: οι γαλλικές μονάδες θα κλείσουν τους δρόμους ανεφοδιασμού ενισχύοντας τον έλεγχό τους στην περιοχή και θα συγκεντρώσουν ισχυρές δυνάμεις ώστε να παρασύρουν τους Βιέτ-Μινχ σε μια ευρεία σύγκρουση, στην οποία θα υπερίσχυε ο ανώτερος πολεμικός τους εξοπλισμός και, κυρίως, ο πλήρης έλεγχος από αέρος, μιας και οι Βιέτ-Μινχ δεν διέθεταν ούτε αεροπλάνα ούτε αντιαεροπορικό πυροβολικό.

Ο δυστυχής Ναβάρ δεν ήταν δυνατόν να υποψιαστεί ότι το "σπουδαίο" σχέδιό του δεν ήταν παρά μια αριστοτεχνικά στημένη παγίδα ενός από τους μεγαλύτερους στρατηγούς που πέρασαν ποτέ από την Ιστορία (ίσως του μεγαλύτερου, κατά την γνώμη τού γράφοντος), του Βο Νγκιέν Γκιαπ. Οι περί ανεφοδιασμού μέσω Λάος "πληροφορίες" είχαν σκηνοθετηθεί έντεχνα από τον Γκιαπ, για να παρασύρει τους αντιπάλους του στην περιοχή. Όσο δε για αντιαεροπορικά και λοιπά βαρειά πυροβόλα, ο Γκιαπ είχε στην διάθεσή του αρκετά από εκείνα που άφησαν πίσω τους οι ιάπωνες φεύγοντας αλλά τόσα χρόνια δεν τα χρησιμοποιούσε, θέλοντας να δώσει στους γάλλους την εντύπωση ότι δεν είχε ούτε κάννη. Περίμενε την κατάλληλη στιγμή.

Ένας βρόμικος πόλεμος - 3. Η Ινδοκίνα αλλάζει

Σαϊγκόν, 28/1/1946: Ο βρεττανός υποστράτηγος Ντάγκλας Γκρέισυ (δεξιά) παραδίδει
την διοίκηση των αποικιοκρατικών δυνάμεων στο γάλλο στρατηγό Ζακ Λεκλέρκ.

Στις αρχές τού 1946 και καθώς ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος πλησιάζει στο τέλος του, οι πάλαι ποτέ μεγάλες αποικιοκρατικές δυνάμεις δυσκολεύονται να συνειδητοποιήσουν ότι ο κόσμος αλλάζει και μαζί του αλλάζει και η Ινδοκίνα. Παρ' ότι οι ιάπωνες έχουν εγκαταλείψει την νοτιοανατολική Ασία, τα βρεττανικά τάγματα που έχουν έλθει από την Ινδία δεν εννοούν να φύγουν από την περιοχή. Υπό την διοίκηση του υποστράτηγου Ντάγκλας Γκρέισυ, παραμένουν με σκοπό να βοηθήσουν τους γάλλους να ανακτήσουν την κυριαρχία τους. Από την μεριά του, το Παρίσι εκτιμά ότι οι Βιέτ-Μινχ δεν διαθέτουν τον απαραίτητο εξοπλισμό, οπότε είναι πεπεισμένο ότι δεν θα δυσκολευτεί να καθυποτάξει μερικούς ξυπόλυτους. Σύντομα, βρεττανοί και γάλλοι συνειδητοποιούν την πλάνη τους. Από τον βορρά, ο Χο Τσι Μινχ διακηρύσσει την απαίτηση του βιετναμέζικου λαού να αποχωρήσουν όλοι οι αποικιοκράτες από την χώρα και αναθέτει στον στρατηγό του Βο Νγκιέν Γκιαπ την προετοιμασία για μακρόχρονο και σκληρό πόλεμο.

Ο Γκιαπ δεν είχε πάρει καμμιά στρατιωτική μόρφωση. Γεννημένος από φτωχούς ρυζοκαλλιεργητές γονείς το 1911, κατάφερε να μπει στο πανεπιστήμιο, όπου πήρε διδακτορικό στην ιστορία. Από νωρίς εντάχθηκε σε αντιγαλλικές οργανώσεις και γι' αυτό κυνηγήθηκε από τους γάλλους. Στα τέλη τής δεκαετίας τού '30 κατάφερε να διαφύγει στην Κίνα. Εκεί γνώρισε τον Χο Τσι Μινχ, ο οποίος διέβλεψε τις ικανότητές του και του ανέθεσε την στρατιωτική οργάνωση του Βιετ-Μινχ. Λένε πως ο Γκιαπ μπορούσε να σχεδιάσει από μήμης τις διατάξεις όλων των παρατάξεων στις μεγάλες μάχες τής ιστορίας.

Για να αντιμετωπίσει τους γάλλους, ο πανούργος Γκιαπ καταστρώνει ένα πρωτοποριακό πλάνο: αντιλαμβανόμενος ότι ο πόλεμος θα τραβήξει σε μάκρος, αποφασίζει να διασπάσει τις δυνάμεις του και να ανοίξει πολλά μικρά μέτωπα σε όλη την χώρα. Με τον τρόπο αυτό, θα εμποδίζει την συγκέντρωση ισχυρής γαλλικής δύναμης σε ένα σημείο ενώ οι δικές του δυνάμεις θα διαθέτουν το πλεονέκτημα του καλύτερου και ευκολώτερου εφοδιασμού. Η ευφυΐα του Γκιαπ αποδεικνύεται με τρόπο αργό αλλά σαφή και επώδυνο για τους γάλλους. Δίχως την παραμικρή βιασύνη, ο βιετναμέζος αρχιστράτηγος ξηλώνει τις γαλλικές θέσεις μία προς μία, επιμένοντας περισσότερο στον νότο ώστε να περικυκλώσει και να στριμώξει τους αντιπάλους του στον βορρά. Και καθώς οι μήνες και τα χρόνια περνούν, οι μεγάλες δυνάμεις του δυτικού κόσμου αρχίζουν να ανησυχούν. 

Ένας βρόμικος πόλεμος - 2. Ο Χο Τσι Μινχ και η ανεξαρτησία του Βιετνάμ

Παρίσι, 1920: Ο 30χρονος Νγκουγιέν Κουόκ στην ιδρυτική συνέλευση του Κομμουνιστικού Κόμματος Γαλλίας.

Καθώς μπαίνει το 1940, η Ινδοκίνα δεν θα μπορούσε να μείνει έξω από τα σχέδια των ιαπώνων, οι οποίοι ονειρεύονται την κυριαρχία τους στον Ειρηνικό και σε ολόκληρη την ανατολική Ασία. Η Ιαπωνία προσπαθεί από το 1937 να καταβάλει την Κίνα, αποσπώντας της κομμάτια-κομμάτια, στα οποία εγκαθιδρύει καθεστώτα τύπου Μαντσουκουό. Σκοπός της δεν είναι να προσαρτήσει κινεζικά εδάφη (πλην της Ταϊβάν, την οποία έχει προσαρτήσει από το 1895) ούτε να διαμελίσει την Κίνα. Εκείνο που θέλει είναι μια ενιαία Κίνα στα πλαίσια μιας περιφερειακής οικονομικής ολοκλήρωσης με την Ιαπωνία να ηγεμονεύει.

Στην Κίνα, όμως, το καθεστώς των εθνικιστών τού Κουόμιτανγκ, υπό την ηγεσία τού Τσανγκ Κάι-Σεκ, επιμένει να αντιστέκεται. Μαζί του και οι κομμουνιστές τού Μάο Τσε-Τουνγκ, που άφησαν στην άκρη τον αγώνα τους κατά των εθνικιστών και συνέπηξαν μαζί τους το Ενιαίο Μέτωπο Κίνας, για να αντιμετωπίσουν από κοινού τους εισβολείς. Τον Σεπτέμβριο του 1939 οι ιάπωνες εξαπολύουν ισχυρή επίθεση κατά των καθεστωτικών δυνάμεων, με σκοπό να εκκαθαρίσουν και να καταλάβουν την επαρχία Γιουνάν, στα νότια της χώρας. Δυστυχώς γι' αυτούς, το Ενιαίο Μέτωπο καταφέρνει όχι μόνο να αποκρούσει την επίθεση αλλά να περάσει και στην αντεπίθεση περί τα τέλη τού 1939.

Οι ιάπωνες βλέπουν ότι ούτε οι χερσαίες επιθέσεις τους έχουν αποτέλεσμα ούτε οι συχνοί αεροπορικοί βομβαρδισμοί των κινεζικών πόλεων κάμπτουν το ηθικό των αμυνόμενων. Έτσι, στα μέσα του 1940 αποφασίζουν να ρίξουν το βάρος στον αποκλεισμό των κινέζων. Ξέρουν ότι είναι δύσκολο να αποκλείσουν την διακίνηση τροφίμων και άλλων καταναλωτικών αγαθών, αφού τα εξαιρετικά εκτεταμένα σύνορα ευνοούν το λαθρεμπόριο. Μπορούν, όμως, να αποκλείσουν τις προσβάσεις ττων κινέζων σε πολεμοφόδια και άλλες στρατηγικές ύλες από τον υπόλοιπο κόσμο, αρκεί να ελέγξουν τις σιδηροδρομικές επικοινωνίες με την Ινδοκίνα και τον δρόμο της Βιρμανίας.

Ένας βρόμικος πόλεμος - 1. Η γέννηση της Ινδοκίνας

Καμπόιτζη: Ο ναός του Άνγκορ Βατ σε φωτογραφία του 1931

Τούτες τις μέρες συμπληρώνονται 42 χρόνια από την ημέρα που τελείωσε οριστικά ένας από τους πιο βρόμικους πολέμους της Ιστορίας. Ήταν η 30η Απριλίου 1975 όταν από την Σαϊγκόν αποχωρούσε και ο τελευταίος πολιτειακός στρατιώτης, δίνοντας τέλος στον περίφημο πόλεμο του Βιετνάμ, έναν πόλεμο που έληξε με την ολοκληρωτική ήττα των ΗΠΑ, δίχως να υπογραφεί οποιαδήποτε συμφωνία.

Είναι αλήθεια πως γι' αυτόν τον πόλεμο λίγα πράγματα είναι γνωστά. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι μιλάμε για την ντροπιαστικώτερη σελίδα στην ιστορία των ΗΠΑ, οπότε είναι λογικό άλλα πράγματα να παραβλέπονται, άλλα να αποκρύπτονται, άλλα να υποτιμώνται και άλλα να παραποιούνται. Όμως, έχω την πεποίθηση ότι η ιστορία εκείνης της γωνιάς τού πλανήτη έχει πολλά να μας διδάξει. Έτσι, παίρνοντας αφορμή από την μεθαυριανή επέτειο, λέω να βάλω μπρος άλλη μια αφήγηση. Δεν έχω ιδέα πόσο χρόνο θα μου πάρει να την ολοκληρώσω αλλά θα την πιάσω από παλιά, από πολύ παλιά. Συνεπώς, προσδεθείτε και επιστρατεύστε την υπομονή σας.

Η ιστορία μας ξεκινάει κάπου στα τέλη του 18ου αιώνα. Νότια της Κίνας και προς την πλευρά τής ομώνυμης θαλασσας εκτείνεται το Βασίλειο του Βιετνάμ, όπου κάνει κουμάντο επί δυόμισυ σχεδόν αιώνες η δυναστεία των Τριν. Δίπλα του, προς το εσωτερικό, βρίσκεται η Αυτοκρατορία των Χμερ και νοτιώτερα, στην χερσόνησο Κοχινκίνα, το Βασίλειο των Κάμπα, το οποίο διαφεντεύουν οι άρχοντες Νγκουγιέν. Δεν είναι δύσκολο σ' όποιον έχει ιστορική παιδεία να υποψιαστεί ότι το μικρό Βασίλειο των Κάμπα μπήκε στο μάτι των ισχυρότερων γειτόνων του. Έτσι, άρχισαν οι κόντρες ανάμεσα στους Τριν και τους Χμερ για το ποιος θα θέσει τους Νγκουγιέν υπό τον έλεγχό του. Τελικά, τα κατάφεραν οι πρώτοι και το μεγαλύτερο μέρος τής Κοχινκίνας ενώθηκε με το Βιετνάμ.