Το νέο ενεργειακό χαρτί της Ρωσσίας και η θέση της Ελλάδας

Νέα Πολιτική

του Γιάννη Χατζόπουλου*

 Νέο ισχυρό χαρτί της Ρωσσίας στη διπλωματία των αγωγών φέρεται να είναι ο «Turkish Stream» (ή Νότιος Διάδρομος), ο αγωγός που σχεδιάζεται για τη μεταφορά αερίου στην Ευρώπη μέσω Τουρκίας, αναβαθμίζοντας τη θέση της Ελλάδας στην ενεργειακή σκακιέρα. Ο Turkish Stream θα παρακάμπτει τη Βουλγαρία μέσω Τουρκίας και Ελλάδας και με αφετηρία τα ελληνοτουρκικά σύνορα, θα διασχίζει τη Μακεδονία και θα κινείται βόρεια από τα Σκόπια, προς Σερβία, Ουγγαρία καταλήγοντας στην Αυστρία και στο hub αερίου της κεντρικής Ευρώπης στο Baumbarden. H αποδοχή του από την ελληνική κυβέρνηση μπορεί να αποτελέσει διαπραγματευτικό εργαλείο στις συνομιλίες με τους Ευρωπαίους δανειστές και να εκληφθεί ως κίνηση προσέγγισης της Pωσσίας. Μεγάλο ερωτηματικό παραμένει η στάση της Tουρκίας, η οποία ακόμα δεν έχει επισφραγίσει τη συμφωνία με τη Μόσχα και χωρίς τη συγκατάθεσή της δεν είναι εφικτή η κατασκευή του Turkish Stream. Kατά  την πρόσφατη επίσκεψη του υπουργού Παραγωγικής Aνασυγκρότησης, Παναγιώτη Λαφαζάνη, στη Μόσχα, οι Pώσσοι πρότειναν το ευρωπαϊκό σκέλος του αγωγού να περάσει από την Ελλάδα, μία πρόταση που ο υπουργός είδε θετικά εν αντιθέσει με τις Βρυξέλλες και την Ουάσινγκτον.

Το βασικό πρόβλημα της Μόσχας είναι η άρνηση να εφαρμόσει το θεσμικό πλαίσιο της ΕΕ για τους αγωγούς που απαγορεύει ιδιόκτητους αγωγούς από παραγωγούς τρίτων χωρών και προβλέπει την ελεύθερη πρόσβαση τρίτων σε αυτούς-με απώτερο στόχο την ενίσχυση του ανταγωνισμού- και απαγορεύει ρητά σε παραγωγούς από τρίτες χώρες όπως η Gazprom να έχουν υπό την ιδιοκτησία τους αγωγούς, δίχως ελεύθερη πρόσβαση τρίτων. Ωστόσο, το ρωσσικό σχέδιο προβλέπει τον τρόπο παράκαμψης του ενεργειακού νόμου της ΕΕ. Συγκεκριμένα, δε θα εμφανίζεται η Gazprom ως ιδιοκτήτης και διαχειριστής του αγωγού αλλά τρίτες εταιρείες, που τυπικά δεν θα σχετίζονται με το ρωσσικό κρατικό μονοπώλιο.

Η Μόσχα κατηγόρησε την EΕ, θεωρώντας την υπεύθυνη για τη ματαίωση του South Stream, μετά την ανοικτή παρέμβασή της σε όλες τις συμβεβλημένες με την Gazprom ευρωπαϊκές χώρες. H Ευρωπαϊκή Επιτροπή θεωρεί ότι οι συμβάσεις δεν είναι συμβατές με το τρίτο ενεργειακό πακέτο, γεγονός που οδήγησε στην ακύρωσή τους. Η ιδέα της κατάσκευής του Turkish Stream φάνηκε να αιφνιδιάζει την ΕΕ, που επιχείρησε να θέσει ξανά επί τάπητος τον South Stream αλλά με νέους όρους. Επίσης, η ΕΕ έθεσε θέμα συμμετοχής της Bουλγαρίας στο σχέδιο. Η ρωσσική κυβέρνηση φέρεται αποφασισμένη να προχωρήσει στην υλοποίηση του αρχικού σχεδίου, παρακάμπτοντας την Oυκρανία και τη Bουλγαρία. Το Κρεμλίνο θεωρεί την τελευταία αναξιόπιστη μετά την ακύρωση του αγωγού Mπουργκάς – Aλεξανδρούπολης και του South Stream και επιδιώκει να χρησιμοποιήσει την Ελλάδα ως μονοπάτι διοχέτευσης αερίου στα Βαλκάνια.

Σε περίπτωση μη υλοποίησης του «Νοτίου Διαδρόμου», τότε οι εναλλακτικές διαδρομές για τη Μόσχα περιορίζονται στη Γερμανία, μέσω διεύρυνσης του υφιστάμενου Nord Stream ή της κατασκευής παράλληλου αγωγού και στην επέκταση του λευκορωσικού αγωγού, που όμως στη συνέχεια θα πρέπει να περάσει από Πολωνία με τελικό προορισμό την κεντρική Eυρώπη. Η προμήθεια φυσικού αερίου μέσω Γερμανίας θα ήταν επιζήμια για τα νότια Bαλκάνια, διότι θα σήμαινε και ακριβότερη τιμή για το αέριο. Γι’ αυτόν τον λόγο, τα Σκόπια και η Σερβία στηρίζουν το πέρασμα του αγωγού από την Eλλάδα. Συγκεκριμένα, στα Σκόπια, ρωσσική εταιρεία άρχισε να κατασκευάζει αγωγό, ο οποίος μπορεί μελλοντικά να συνδεθεί με την Ελλάδα, ενώ στη Σερβία η Gazprom διατηρεί τα έργα που είχε ξεκινήσει για τον South Stream με την προοπτική να τα εντάξει στην προέκταση του Turkish Stream.

Το ενδεχόμενο συμμετοχής της Ελλάδας στον Turkish Stream  συζήτησαν ο Αλέξης Τσίπρας και ο Βλαντιμίρ Πούτιν στη διάρκεια της συνάντησής τους στις 8 Απριλίου στη Μόσχα, χωρίς όμως να καταλήξουν -ακόμα- σε συμφωνία. Το σενάριο που φέρεται να εξετάζει η ελληνική πλευρά- σε περίπτωση συμμετοχής της στο πρότζεκτ-είναι να γίνει σύνδεση του Turkish Stream με το ελληνικό δίκτυο στα ελληνοτουρκικά σύνορα, και στη συνέχεια ο αγωγός να κινηθεί τόσο προς την Ανατολική Ευρώπη όσο και προς ορισμένες περιοχές στην Ελλάδα. Αρχικά, ο αγωγός θα κινείται παράλληλα με τον TAP και στη συνέχεια θα γίνει η επέκτασή του προς τη Σερβία και την Ουγγαρία, με την προοπτική να τερματίζει σε έναν κόμβο που θα μπορεί να διοχετεύσει φυσικό αέριο στην Ανατολική και τη Δυτική Ευρώπη.

Στη συνάντηση Τσίπρα – Πούτιν υπήρξε συμφωνία να διερευνηθεί η δυνατότητα κατασκευής ενός αγωγού μεταφοράς ρωσσικού φυσικού αερίου από τα ελληνοτουρκικά σύνορα και στο ελληνικό έδαφος. Επίσης, σύμφωνα με τις δηλώσεις του Ρώσσου προέδρου, ο αγωγός με την «καινούργια διαδρομή θα καλύψει τις ανάγκες των Ευρωπαίων σε καύσιμα και θα επιτρέψει στην Ελλάδα να γίνει ένα από τα βασικά κέντρα διανομής φυσικού αερίου». Ο Πούτιν αναφέρθηκε και στην προοπτική χρηματοδότησης του έργου από τη Μόσχα υπογραμμίζοντας πως «όχι μόνο να δανειοδοτήσουμε κάποια σχέδια που σήμερα συζητήσαμε από κοινού», αλλά και «να λύσουμε τα ζητήματα των χρηματοπιστωτικών σχέσεων». Επίσης, σημείωσε ότι διερευνάται η «δυνατότητα άμεσης προκαταβολής μελλοντικών κερδών και αποπληρωμής από την έναρξη της λειτουργίας του αγωγού». 

Ο Turkish Stream περιλαμβάνεται στα ελληνικά σχέδια για ενεργειακές διασυνδέσεις στη νοτιο-ανατολική Ευρώπη. Μάλιστα, στις 7 Απριλίου, Ελλάδα, Σερβία, ΠΓΔΜ, Τουρκία και Ουγγαρία υπέγραψαν κοινή διακήρυξη για την ενίσχυση της συνεργασίας τους στον ενεργειακό τομέα, με στόχο τη μεταφορά φυσικού αερίου από την Τουρκία προς τα εδάφη της νότιας και της κεντρικής Ευρώπης. Σύμφωνα με την Διακήρυξη, οι συμμετέχουσες χώρες θα μπορούν «να στηρίξουν αφενός τις ενεργειακές αγορές της Τουρκίας, της Ευρωπαϊκής Ενώσεως και των Συμβαλλόμενων Μερών στη Συνθήκη της Ενεργειακής Κοινότητας μέσω του Νοτίου Διαδρόμου Μεταφοράς Φυσικού Αερίου» και αφετέρου «να αναπτύξουν νέες δυνατότητες για την περιφερειακή οικονομική ανάπτυξη μέσω της διασύνδεσης των υποδομών φυσικού αερίου των χωρών με τη χρηματοδοτική συνδρομή της Ευρωπαϊκής Ένωσης».Επίσης, τα συμβαλλόμενα κράτη θα μπορούν να συνεργαστούν και με άλλες χώρες της περιοχής που επιθυμούν να συμμετάσχουν σε αυτό το εγχείρημα.

Το άνοιγμα της Ελλάδος προς τη Ρωσσία δεν αμφισβητεί τις πάγιες συμμαχίες της χώρας με τη Δύση και οι όποιες συμφωνίες για τα ενεργειακά θα σεβαστούν πλήρως τις αρχές και τους θεσμούς της ΕΕ. Ωστόσο, αποτελεί αντικείμενο προβληματισμού για την ΕΕ το γεγονός ότι η Ελλάδα συζητά τη συμμετοχή σε μεγαλεπήβολο ενεργειακό σχέδιο της Ρωσσίας. Χαρακτηριστική ήταν η θέση του προέδρου του ευρωπαϊκού κοινοβουλίου Μάρτιν Σούλτς, ο οποίος προειδοποίησε τον Έλληνα πρωθυπουργό να μην στραφεί εναντίον των Ευρωπαίων εταίρων του κατά την επίσκεψή του στη Μόσχα. Αντίθετα, στους κόλπους της ελληνικής κυβέρνησης το ενεργειακό σχέδιο της Μόσχας αντιμετωπίζεται θετικά. «Πιστεύουμε ότι η επέκταση του αγωγού στο ελληνικό έδαφος στη βάση της εθνικής και κοινοτικής νομοθεσίας υπηρετεί το εθνικό μας συμφέρον και βοηθάει στη συνεργασία στην περιοχή μας, πολύ περισσότερο που μια τέτοια επέκταση θα συνοδευτεί με εξαιρετικά, έως πολύ εξαιρετικά ωφελήματα για τη χώρα μας», τόνισε ο υπουργός Παραγωγικής Ανασυγκρότησης Παναγιώτης Λαφαζάνης. Ο Έλληνας υπουργός αποκάλυψε πως στρατηγική της Ελλάδας είναι μέσω του ελληνορωσικού «φλερτ» να πιεστούν οι δανειστές στις διαπραγματεύσεις, τονίζοντας πως «μια προωθημένη ελληνορωσσική συμφωνία είναι βέβαιον ότι θα υποβοηθήσει τα μέγιστα τη διαπραγματευτική θέση της χώρας μας στις διαπραγματεύσεις με την ΕΕ».

Η Ελλάδα αντιμετωπίζει θετικά την επιθυμία της Μόσχας για την εξεύρεση εναλλακτικής λύσης μετά το μπλοκάρισμα του αγωγού South Stream, λόγω της άρνησης της Gazprom να εφαρμόσει το ευρωπαϊκό ενεργειακό δίκαιο. Το ενεργειακό σχέδιο της Μόσχας για παράκαμψη της Ουκρανίας έχει προκαλέσει έντονο προβληματισμό στη Δύση, που βλέπει ότι σε περίπτωση υλοποίησης των σχεδίων για τον Turkish Stream, η Ουκρανία θα καταρρεύσει. Για τον λόγο αυτό η ΕΕ επιδιώκει μέσω των διαπραγματεύσεων να συμπεριλάβει το ενεργειακό ζήτημα σε μια πιθανή συμφωνία ώστε να διασωθεί η Ουκρανία. Η Ρωσσία ρίχνει στο τραπέζι ένα αμφιλεγόμενο αλλά δυνατό χαρτί, τον Turkish Stream, προκειμένου να καταστεί κυρίαρχη στα Βαλκάνια, παρακάμπτοντας την Ουκρανία. Κάτω από αυτές τις συνθήκες η Ελλάδα ως κράτος-μέλος της ΕΕ καλείται να σκεφτεί σοβαρά τις επόμενες κινήσεις της, ώστε να μην έρθει σε επώδυνη σύγκρουση με τις Βρυξέλλες και παράλληλα να αποτελέσει στο εγγύς μέλλον σημαντικό ενεργειακό παίκτη στη Νοτιοανατολική Μεσόγειο.

*Αρχισυντάκτη της Νέας Πολιτικής