Είναι παρωχημένος ο Δημοκρατικός Πατριωτισμός του Ρήγα;

του Λουκά Αξελού

Στο πεδίο της δημοκρατίας, του δήμου, των ισονομικών διατάξεων που αφορούν τους πολίτες τόσο κατά μόνας, όσο και ως δημοκρατικά οργανωμένο σύνολο, τα συγκλίνοντα και από κοινού αναδεικνυόμενα παραδείγματα είναι αρκετά, έτσι όπως αποτυπώνονται στην αναλυτική από τον Ρήγα περιγραφή των φυσικών δικαίων στο  τμήμα των «Δικαίων του Ανθρώπου», στο άρθρο 2 σε σχέση με το αντίστοιχο γαλλικό, στην ισότητα όλων απέναντι στον νόμο ανεξάρτητα από την εθνική, θρησκευτική ή ταξική τους κατάσταση στο άρθρο 3, στην ιεράρχηση της ελευθερίας ως μέγιστης θετικής αξίας στα άρθρα 6 και 9, στην κατοχύρωση των δικαιωμάτων της ανεξιθρησκίας, του συνέρχεσθαι, συνεταιρίζεσθαι και της ελευθεροτυπίας στο άρθρο 7.

Η ριζοσπαστικότητα του Ρήγα, διάχυτη σε όλο το σώμα της Νέας Πολιτικής Διοικήσεως,κορυφώνεται στο ζήτημα των δικαιωμάτων κάθε κατηγορουμένου, όπου πέρα από την ρητή διατύπωση, του ότι δεν υφίσταται αδίκημα και δεν επιβάλλεται ποινή άνευ νόμου που από προηγούμενα ορίζει τα του αδικήματος και της ποινής (Nullum crimen nulla poena sine lege), απαιτεί την πλήρη τήρηση της νομιμότητας, την ανθρώπινη μεταχείριση των κρατουμένων και την απαγόρευση βασανιστηρίων (άρθρα 10-14).

Εξαιρετικά ενδιαφέρουσες αλλά και πρωτοπόρες για την εποχή του είναι οι ισονομικές προσεγγίσεις του, που –τηρουμένων των αναλογιών– αντιστοιχούν σε μια προχωρημένη-προοδευτική αντίληψη «κράτους προνοίας» της εποχής μας. «Αι δημόσιαι συνδρομαί και ανταμοιβαί είνε ένα ιερόν χρέος της πατρίδος»επισημαίνει στο άρθρο 21 για να προχωρήσει στο επόμενο άρθρο 22 στην άκρως προοδευτική διατύπωση, που απουσιάζει από το αντίστοιχό του γαλλικό άρθρο «Όλοι χωρίς εξαίρεσιν έχουν χρέος να ηξεύρουν γράμματα. Η πατρίς έχει να καταστήσει σχολεία εις όλα τα χωρία δια τα αρσενικά και τα θηλυκά παιδία. Εκ των γραμμάτων γεννάται η προκοπή με την οποίαν λάμπουν τα ελεύθερα έθνη. Να εξηγούνται οι παλαιοί ιστορικοί συγγραφείς, εις δε τας μεγάλας πόλεις να παραδίδεται η γαλλική και η ιταλική γλώσσα. η δε ελληνική είναι απαραίτητος».

Ο Δημοκρατικός Πατριωτισμός στον αρχαίο κόσμο

του Λουκά Αξελού

Ας έχουμε σταθερά κατά νου ότι η έννοια του πατριωτισμού αλλά και της δημοκρατίας (Δημοκρατικός Πατριωτισμός) δεν εκφράζουν τις ίδιες εθνικές, ταξικές, πολιτικές και πολιτιστικές ιστορικά διαμορφωμένες καταστάσεις ανά τους αιώνες. Ως βασικές έννοιες διαχέονται σε ένα αρκετά εκτεταμένο χρονικό διάστημα που ως σχετική αφετηρία μπορούμε να θεωρήσουμε τα προ της κλασικής αρχαιότητας χρόνια και ως τόπο τις διάσπαρτες ελληνικές δημοκρατίες με φάρο-οδηγό την Αθηναϊκή Δημοκρατία.

Θα σταθώ, λοιπόν, σε δύο-τρία χαρακτηριστικά κείμενα, όλα σε μετάφραση Παναγή Λεκατσά, όπου –κατά την γνώμη  μου– αποτυπώνεται σε μια πρώτη, αλλά σαφή και διαυγή μορφή, το σχήμα του Δημοκρατικού Πατριωτισμού. To πρώτο είναι ο Νόμος (ψήφισμα του Δημοφάντου) για την προστασία της δημοκρατίας από την ολιγαρχία και την τυραννία:

«Αν κανείς καταλεί τη δημοκρατία των Αθηνών ή σε περίοδο που η δημοκρατία έχει καταλυθή κατέχει κάποιαν αρχή, να θεωρείται οχτρός των Αθηναίων και να θανατώνεται ατιμώρητα, η περιουσία του να δημεύεται και το δέκατο να περνά στο ταμείο της θεάς κι αυτός που θα σκοτώσει τον ένοχο, καθώς κι αυτός που θα συμβουλέψει το φόνο, να’ ναι καθαρός από κάθε ανοσιότητα κι από κάθε μίασμα. Κι όλοι οι Αθηναίοι, συσσωματωμένοι στις φυλές και στους δήμους, να τελέσουν θυσίες μ’ ακμαία σφάγια και να ορκιστούν πάνω σ’ αυτές να θανατώσουν όποιον πράξει τα έργα ταύτα. Κι ο όρκος να ’ναι αυτός:

Δημοκρατικός Πατριωτισμός – Και ο Μπακούνιν εθνικιστής;

του Λουκά Αξελού

Είναι σε όλους μας γνωστό ότι η παρθενογένεση είναι προϊόν εξωεπιστημονικής προβληματικής και ότι ουσιαστικά η ανίχνευση του όποιου παρόντος δεν είναι ανεξάρτητη από την τροχιά που διήνυσε στο παρελθόν. Αυτό ισχύει και για τις έννοιες της δημοκρατίας και του πατριωτισμού, που η αφετηρία τους χάνεται στον χρόνο, αλλά που τα συγκεκριμένα αρχέτυπα-πυρηνικά τους χαρακτηριστικά εντοπίζονται και πρωτοδιαμορφώνονται στην ελληνική κλασική αρχαιότητα.

Στο σημείο αυτό είναι μάλλον αναγκαία η διευκρίνιση σχετικά με τις βασικές έννοιες που συγκροτούν το σχήμα του Δημοκρατικού Πατριωτισμού, όπως η πατρίδα, η ελευθερία, η δημοκρατία, ο λαός, ο δήμος, ο πολίτης κ.λπ., που προφανώς ανεξάρτητα από την σύγκλιση στο βαθύτερο αφετηριακό-πυρηνικό τους στοιχείο δεν ήταν, αλλά και δεν σήμαιναν το ίδιο από την εποχή του Ομήρου έως την σήμερον.

Από την εποχή της αριστοκρατικής βουληφόρου αγοράς του Ομήρου (την αποτελούσαν ως γνωστόν οι άρχοντες και οι άριστοι) μέχρι την Εκκλησία του Δήμου του Κλεισθένη, του Σόλωνα και του Περικλή (εκεί η δημοκρατία εξαντλείται στα πλαίσια των ελευθέρων πολιτών), έως την υπαρκτή αντιπροσωπευτική δημοκρατία της σήμερον, όπου δικαίωμα ψήφου στις γυναίκες δόθηκε μετά σκληρούς αγώνες, μόλις τον 20ο  αιώνα, είναι σαφές ότι ο δρόμος διανύθηκε μέσα από άπειρες ανατροπές, υποχωρήσεις, άλματα προς τα μπροστά και μεγάλες α-συνέχειες. Έτσι έφτασε στις ημέρες μας στην ποδηγετημένη ‘εκλογική δημοκρατία’, που η καθολικότητά της ανά τετραετία ψήφου της υπολείπεται της λειτουργικότητας άσκησης της εξουσίας του Δήμου από τους ελεύθερους (πάντοτε) πολίτες του αρχαίου άστεως.

‘Συνταγματικός πατριωτισμός’ – Η προκρούστεια κλίνη του Χάμπερμας

του Λουκά Αξελού

Η έννοια της πατρίδας αποκτά ένα βαθύτερο πυρηνικό περιεχόμενο, που έχει να κάνει με τον αρχέτυπο-πρωτογενή τρόπο που συνδεόμαστε με την φύση, την γη, το περιβάλλον, τους ανθρώπους, τα ζώα, την γλώσσα, τα ήθη και έθιμα, την μουσική. Με δύο λόγια μ’ αυτό που συγκροτεί την ύπαρξη και δράση μας, σε συγκεκριμένο τόπο και χρόνο. Αυτό αποτελεί μιαν ανεπανάληπτη-μοναδική, αφετηριακή και συνάμα σταθερή σχέση, βαθιά ενσωματωμένη στο εσώτατο είναι μας, που επιδρά καθοριστικά στην διαμόρφωση του ψυχισμού μας. Είναι όπως τα παιδικά μας χρόνια, που τα κουβαλάμε όλη μας την ζωή.

Σταθερό-οργανικό στοιχείο, λοιπόν, του εσωτερικού μας είναι, που με την βοήθεια της γλώσσας, του λειτουργικότερου ίσως μηχανισμού στο να κατανοήσουμε τον κόσμο και τον εαυτό μας, διαμορφώνει όλη αυτή την ξεχωριστή σχέση, όπως αποτυπώνεται στο νόστο του κάθε ανθρώπου σε σχέση με την ‘δική του πατρίδα’. Όπως, εξακολουθητικά έχω τονίσει:

«Αν η βαθιά αγάπη των ανθρώπων για τον τόπο τους, αν η συνείδηση ότι το χώμα που σκεπάζει τα κόκαλα των προγόνων τους και αποτελεί διαχρονικό στίγμα της ύπαρξής τους (Αυτό το χώμα είναι δικό τους και δικό μας), αν η επίγνωση ότι η κοινή ιστορία τους ως παρελθόν και παρόν καθορίζει –σε  μεγάλο βαθμό– και το πεπρωμένο τους ως μέλλον, αν η εμμονή τους στα κοινά ήθη και έθιμα, αν η διαπίστωση ότι μόνο η μητρική τους γλώσσα μπορεί να δώσει και να εκφράσει ό,τι πιο άθλιο και μεγαλειώδες περικλείει ο ψυχικός τους κόσμος, είναι στοιχεία φανταστικά ή αρνητικά, αν η φράση του πολύγνωμου Οδυσσέα ‘εἰπέ μοι εἰ ἐτεόν γε φίλην ἐς πατρίδ’ ἱκάνω’, δεν είναι εντελώς ίδια με αυτήν που είπε, λέει και θα πει κάθε πρόσφυγας, ξενιτεμένος ή ξεριζωμένος μετανάστης, κάθε Ιρακινός, Παλαιστίνιος, Κούρδος ή Ελληνοκύπριος μόλις ξαναντικρίσει την γη των πατέρων του, τότε πραγματικά έχουμε να κάνουμε με μια γιγαντιαία υπέρ του πατριωτισμού απάτη, που μας ταλαιπωρεί από τότε που η ανθρωπότητα πέρασε από την προϊστορία στην ιστορία».

Δημοκρατικός Πατριωτισμός – Ο Άνταμ Σμιθ, ο Ρουσσώ και ο Ρήγας

του Λουκά Αξελού

Αναλύοντας στο παρελθόν τον ιδεολογικό και πολιτικό κόσμο του Ρήγα και προσπαθώντας να ανακαλύψω και διερευνήσω τις πηγές άντλησης στοιχείων για την συγκρότηση της όποιας ιδεολογίας του, έφτασα σε ορισμένα συμπεράσματα που ενισχύουν, φρονώ, την εξής άποψη: Ο Ρήγας όχι μόνον υιοθετεί, αλλά και οργανικά ενσωματώνει στην σύνολη αντίληψή του τον Δημοκρατικό Πατριωτισμό, που και θα αποτελέσει το υπόβαθρο της όποιας πολιτικής του θεωρίας και πρακτικής.

Ο Ρήγας είναι ένας εμμανής της ελευθερίας και της δημοκρατίας, ένας αυθεντικός ριζοσπάστης που ζητεί την εκ βάθρων ανατροπή της απολυταρχίας, του στυγνού οθωμανικού ζυγού και την λειτουργία γνήσιων φιλελεύθερων δημοκρατικών θεσμών. Εδώ πρέπει να επισημανθεί ότι το έδαφος της αρχαίας Ελληνικής Δημοκρατίας, όπου για πρώτη φορά βλάστησαν οι ιδέες  και οι θεσμοί αυτοί, είχε κατ’ επανάληψη καεί και στην θέση του βρισκόταν ο πέτρινος όγκος της οθωμανικής πραγματικότητας.

Δικαιολογημένα, λοιπόν, η κοινή ιστορία χιλιετιώνβαραίνει επάνω στον Ρήγα αποφασιστικά και με τον πιο έντονο και ουσιαστικό τρόπο αποτυπώνεται στην Χάρτα του, όπως, επίσης, δικαιολογημένα η βαθιά δημοκρατική παιδεία του αποτυπώνεται στον άκρως δημοκρατικό και θεσμικό χαρακτήρα του Συντάγματός του. Με αυτό το αφετηριακό υπόβαθρο ο Ρήγας επεκτείνει τους αναγνωστικούς-ερευνητικούς του ορίζοντες, ερχόμενος σε επαφή με τις νέες ιδέες, όπως αυτές αποτυπώνονταν στο σταδιακά ογκούμενο ρεύμα του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού. Σε αυτή την αναζήτηση ισχυρό έρεισμα του παρείχε η δεδομένη πολυγλωσσία του.

Η συνάντηση αυτή του Ρήγα με τις νέες ιδέες περνά από διάφορα στάδια, αγκαλιάζοντας πλήθος τομέων, που εντάσσονται οργανικά στο σταδιακά διαμορφούμενο στρατηγικό του σχέδιο. Αρκετές είναι οι αναφορές στην επιρροή που άσκησε στην συγκρότηση της οπτικής του ο υπό την ευρεία έννοια Ευρωπαϊκός Διαφωτισμός και τα γαλλικά επαναστατικά Συντάγματα.