Το πραγματικό χρήμα που αρχικά αποτιμούσε τη δυνατότητα επιβίωσης μετεξελίχθηκε σήμερα σε σύνθετο τζόγο και κερδοσκοπία. Στα κάθε είδους παράγωγα που στηρίζονται στις προβλέψεις απόδοσης. Συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωσης, δικαιώματα προαίρεσης, δικαίωμα πώλησης, σύμβαση ανταλλαγής-swap που απ’ ότι έχουμε καταλάβει πουλάνε τον κίνδυνο. Ή και ομόλογα φυσικών καταστροφών που πουλάνε τον αποκαλούμενο «κίνδυνο ουράς», τζόγος δηλαδή για τον καιρό!
.
Αν θέλεις απόλυτη ασφάλεια, πήγαινε στη φυλακή. Εκεί θα έχεις γεύμα, ρουχισμό, φροντίδα υγείας και πάει λέγοντας. Το μόνο που θα σου λείπει είναι …η ελευθερία»
Dwight D. Eisenhower (Στρατηγός και 34ος Πρόεδρος των ΗΠΑ)
Άποψη
-της Κατερίνας Μπερλή
Οποιαδήποτε ανάλυση, είτε είναι οικονομική, είτε κοινωνική, είτε πολιτική, είτε τεχνική/επιστημονική έχει στο επίκεντρο της τον άνθρωπο. Ακόμα και οι αναλύσεις του αβιοτικού περιβάλλοντος όπως η άνοδος της θερμοκρασίας του πλανήτη, με επιπτώσεις στο λιώσιμο των πάγων και την ερημοποίηση εδαφών, σχετίζονται με τις συνθήκες των ανθρώπινων βιοτόπων στους οποίους κατοικεί το 90% της παγκόσμιας πανίδας, δηλαδή ο άνθρωπος.
Ατελείωτο είναι το πλήθος των θεμάτων που αφορούν στον άνθρωπο.Για παράδειγμα:Τι θα ψηφίσουν οι εκλογείς στις επόμενες εκλογές. Γιατί οι εργαζόμενοι δεν αντιδρούν στις επιπτώσεις των νέων τεχνολογιών,οι οποίες περικόπτουν δραστικά τις θέσεις εργασίας και μεταβάλλουν δραματικά το μοντέλο λειτουργίας της οικονομίας και της κοινωνίας θέτοντας σε κίνδυνο την επιβίωση τους. Ποιες επιπτώσεις στα ανθρωποσυστήματα θα έχουν οι πιέσεις που θα επιφέρουν τα μεγάλα μεταναστευτικά ρεύματα πληθυσμιακών ομάδων ενόψει της επερχόμενης κλιματικής αλλαγής. Ο δείκτης εμπιστοσύνης του καταναλωτή ως ένδειξη πρόβλεψης για την οικονομική ανάπτυξη. Τι μεγέθους απειλή συνιστούν οι Ευφυείς μηχανές που είναι εξαιρετικά δύσκολο να θέσουμε υπό τον έλεγχό μας καθώς η ευφυΐα τους μας υπερβαίνει(existential threat τις αποκαλεί ο Elon Musk).
Τα προβλήματα υγείας, το αυξανόμενο πλήθος νέων ασθενειών -που προστίθενται στις παλιές- όπως τα σύνδρομα, τα αυτοάνοσα, οι νευρωτικές και αγχώδεις διαταραχές και οι εκφυλιστικές νόσοι του εγκεφάλου που εξαπλώνονται ραγδαία. Αυτά και άλλα πολλά επίκαιρα θέματα έχουν σημείο αναφοράς τον άνθρωπο, δηλαδή το είδος μας. Επομένως, αφού το κάθε ζήτημα ανάγεται στον άνθρωπο, μέλλει να αναρωτηθούμε:Πως άραγε λειτουργεί ο άνθρωπος στην εποχή μας και γιατί λειτουργεί κατά τον τρόπο που λειτουργεί. Σε κάθε εποχή χρειάζεται να επικαιροποιούμε τη μελέτη του ανθρώπου, επειδή ο άνθρωπος εξελίσσεται όπως και ο πλανήτης και το σύμπαν.
Παρακάτω θα μας απασχολήσει το θέμα αν η μεγάλη πλειονότητα των ανθρώπων στο δυτικό κυρίως κόσμο ανήκει ακόμα στο είδος Homo Sapiens Sapiens. Το ερώτημα ξενίζει τον αναγνώστη που στηρίζεται σε βεβαιότητες. Αν όμως πάρουμε ως σταθερά την αβεβαιότητα, που είναι η βάση της επιστημονικής έρευνας (και της ζωής), είναι πράγματι ένα παράξενο ερώτημα; Και γιατί στο δυτικό κόσμο και όχι σε όλο τον κόσμο;
Η απάντηση θα δοθεί από τη μελέτη των χαρακτηριστικών του είδους Sapiens.
Εδώ να αναφέρουμε ότι σε προγενέστερες περιόδους, τότε που άρχιζε η διαφοροποίηση η οποία οδήγησε στην ταξινόμηση του Sapiens σε διακριτό είδος, συνυπήρχαν πολλά άλλα είδη ανθρώπου, τα οποία εξαφανίστηκαν όταν κυριάρχησε ο Sapiens.
Ας μελετήσουμε το είδος μας, αρχίζοντας από εκατομμύρια χρόνια πριν. Στην ανάλυση αυτή θα χρειαστεί, με πόνο, να καταρρίψουμε μύθους και ψευδαισθήσεις. Θα χρειαστεί να απομακρύνουμε το φλοιό για να αναδείξουμε το ουσιώδες που βρίσκεται μέσα μας, δηλαδή το αρχέγονο υπόβαθρο που είναι επιφορτισμένο με την επιβίωση. Και αφού παρατηρήσουμε το φλοιό που χτίστηκε στην πορεία και τους κύριους παράγοντες που αλληλεπιδρούν στην πολυπλοκότητα μας, θα ξεχωρίσουμε ιδιαίτερα το χαρακτηριστικό μας που θεωρούμε ότι αποτελεί ταυτόχρονα την αχίλλειο πτέρνα μας, δηλαδή τη φαντασία μας.
Πως η φαντασία επηρεάζει την υγεία και τη συμπεριφορά μας στην οικονομία, στις εκλογές κλπ. Είναι η φαντασία ασφαλές κριτήριο για την επιβίωση; Τέλος, θα αναρωτηθούμε: είναι ο σύγχρονος δυτικός άνθρωπος το είδος SapiensSapiens ή έχει μεταλλαχθεί σε ένα άλλο είδος με διαφοροποιημένα χαρακτηριστικά που να επιβάλλουν ξεχωριστή ταξινόμηση. Ποιοι παράγοντες συντέλεσαν και συντελούν στη μετάλλαξη του;Διαθέτουμε επαρκή στοιχεία σήμερα για να υποστηρίξουμε μια νέα ταξινόμηση;
Η παρούσα μικρή ανάλυση χωρίς μεγαλοϊδεατισμούς και ψευδαισθήσεις για την απόλυτη αλήθεια, αποπειράται να φωτίσει το σύγχρονο άνθρωπο, μέσα από την παρατήρηση, με μόνο εφόδιο την κριτική σκέψη.
Ο άνθρωπος Sapiens
What is matter? – Never Mind
What is mind? – No Matter
Αυτό το εύστοχο λογοπαίγνιο του περιοδικού Punch αναδεικνύει αναζητήσεις χιλιετιών για μια καθολική κοσμοθεωρία που να επεξηγεί τη σύνθετη φύση μας και την ιδιαίτερη παρουσία μας στον πλανήτη, που κατάφερε σχεδόν να τον ερημώσει.
Διακόσια χρόνια πριν τον Πλάτωνα οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι είχαν υποστηρίξει την άποψη ότι σώμα και νους είναι και τα δύο φτιαγμένα από ύλη.
Ωστόσο, από την εποχή του Πλάτωνα, η φιλοσοφική θεώρηση ότι το σώμα είναι ανεξάρτητο από τη σκέψη και το νου, επικράτησε εδώ και δυόμισι χιλιάδες χρόνια. Σ’ αυτό το διάστημα η ανθρωπότητα βρίσκονταν σε συνεχείς αναζητήσεις. Παρ’ όλες τις αναζητήσεις στη βάση του διαχωρισμού, το αποτέλεσμα ήταν αδιέξοδο. Ιδιαίτερα μετά την επιστημονική θεώρηση του κόσμου και τα επιτεύγματα της επιστημονικής γνώσης που άρχισαν να διαδίδονται σε κάθε γωνιά του πλανήτη μετά τη βιομηχανική επανάσταση.
Από τη δεκαετία του 1970, στη Silicon Valley, η σύγκλιση όλων των επιστημών που ονομάστηκαν νευροεπιστήμες και κυρίως ο συντονισμός της βιολογίας, της ιατρικής και της πληροφορικής, καταστάλαξαν ότι ο νους είναι μηχανή. Ο τρόπος λειτουργίας αυτής της μηχανής αποτέλεσε νέο ερευνητικό αντικείμενο και ο στόχος που τέθηκε ήταν η κατασκευή ενός τεχνητού εγκεφάλου με αποδοτικό τρόπο λειτουργίας.
Να δώσουμε ένα παράδειγμα από πρόσφατο ερευνητικό πρόγραμμα της Ιατρικής σχολής Αθηνών: «Όλοι οι πραγματικοί εγκέφαλοι αποτελούνται από νευρωνικά δίκτυα υψηλής διασυνδετικότητας. Οι νευρώνες τους χρειάζονται ενέργεια και τα δίκτυα χρειάζονται χώρο. Ο εγκέφαλός μας περιέχει κατά προσέγγιση 100 δισεκατομμύρια νευρικών κυττάρων, 3.2 εκατομμύρια χιλιόμετρα «καλωδίων», ένα εκατομμύριο δισεκατομμύρια συνδέσεις, όλα στοιβαγμένα μέσα σε ένα όγκο 1.5 λίτρων, που ζυγίζει μόνο 1.5 kg και καταναλώνει μόλις 10 βατ. Αν προσπαθούσαμε να κατασκευάσουμε ένα τέτοιο εγκέφαλο με τσιπάκια πυριτίου, θα κατανάλωνε περίπου 10 μεγαβάτ, δηλ. ηλεκτρική ενέργεια αρκετή για μία πόλη. Και για να γίνουν ακόμη χειρότερα τα πράγματα, η θερμότητα που θα παρήγαγε ένας τέτοιος εγκέφαλος από πυρίτιο θα τον έλειωνε ! Η πρόκληση είναι να ανακαλύψουμε πώς ο εγκέφαλος λειτουργεί τόσο αποτελεσματικά και οικονομικά και να χρησιμοποιήσουμε ανάλογες αρχές για να κατασκευάσουμε μηχανές σαν τον εγκέφαλο». (πηγή: Ιατρική Σχολή Αθηνών http://panacea.med.uoa.gr/topic.aspx?id=898)
Άλλο παράδειγμα: «Ο αλγόριθμος (vocoder) μαθαίνει να συσχετίζει την ακουστική εγκεφαλική δραστηριότητα με την ομιλία και μετά να παράγει συνθετική φωνή. Η ακρόαση των φωνών δημιουργεί ηλεκτρικά μοτίβα στον ακουστικό φλοιό του εγκεφάλου, τα οποία αντανακλούν την ομιλία που ο άνθρωπος ακούει. Στη συνέχεια, ένα νευρωνικό δίκτυο τεχνητής νοημοσύνης αναλαμβάνει να κάνει πιο καθαρή και κατανοητή τη συνθετική ομιλία… Το επίτευγμα αποτελεί σημαντικό βήμα προόδου για τη δημιουργία τεχνολογίας που θα διαβάζει το μυαλό των ανθρώπων» (πηγή).
Εύλογα προκύπτει το ερώτημα, έχουν άραγε οι επιστήμονες αποκωδικοποιήσει πλήρως τον εγκέφαλο μας; Από τις δημοσιεύσεις και τις συνεχιζόμενες έρευνες προκύπτει ότι η απάντηση είναι αρνητική κι ότι η γνώση απέχει πολύ ακόμα από την πλήρη εξερεύνηση του πολυπλοκότερου έμβιου μηχανισμού του πλανήτη. Ωστόσο, είναι γεγονός ότι ενώ η επιστήμη αποδέχεται την αβεβαιότητα και παράγει συν τω χρόνω νέες θεωρίες που καταρρίπτουν και αντικαθιστούν παλαιότερες, σε πρακτικό επίπεδο καταφέρνει εφαρμόσιμα αποτελέσματα. Όπως τα εμβόλια. Ακόμα, παρά την ανυπαρξία ενιαίας καθολικής θεωρίας του Σύμπαντος προέκυψε η πυρηνική ενέργεια και τα πυρηνικά όπλα. Παρά τις επιστημονικές αβεβαιότητες για τις μαύρες τρύπες του σύμπαντος που καταπίνουν το φως, θα αξιοποιηθούν νέες τεχνολογικές εφαρμογές της φωτονικής στη βάση της νέας γνώσης. Έτσι και παρά τα τεράστια επιστημονικά ελλείμματα για τον ακριβή τρόπο λειτουργίας της μηχανής του νου, προέκυψε η Τεχνητή Νοημοσύνη, οι ευφυείς μηχανές και τα έξυπνα όπλα.
Όλα τα παραπάνω ενδεικτικά αποτελέσματα της επιστήμης οφείλονται στον ανθρώπινο νου, δηλαδή στον άνθρωπο.
Στη μακρά πορεία του το είδος μας εύλογα μπορούμε να πιστεύουμε ότι εξακολουθεί να εξελίσσεται διαφοροποιούμενο.
Οι περισσότεροι γνωρίζουμε από το μάθημα της βιολογίας την προέλευση μας σύμφωνα με τη Δαρβινική εξελικτική θεωρία. Ωστόσο, αφενός το ξεχνάμε, πιθανά σκόπιμα από την επιβολή του νου και την επίδραση του περιβάλλοντος και αφετέρου λίγο συνειδητοποιούμε τι σημαίνει πραγματικά και πρακτικά αυτό, γι’ αυτό θα το αναφέρουμε σε αδρές γραμμές.
Στη διάρκεια πολλών εκατομμυρίων χρόνων ξεκινώντας από ένα κοινό πρόγονο- θηλαστικό- άρχισαν να διαμορφώνονται τα θαυμαστά όργανά μας και ο τρόπος λειτουργίας τους. Στην πορεία διαχωρίζονταν τα είδη των θηλαστικών σαν τα χονδρά κλαδιά ενός δέντρου με κοινό κορμό, με βάση την περαιτέρω εξειδίκευση των οργάνων, δηλαδή εξειδικευμένων κυττάρων κάποιων μελών που τα χαρακτήριζαν πλέον πιο κοινά χαρακτηριστικά από τα υπόλοιπα. Στα κοινότερα χαρακτηριστικά ενός είδους στηρίζεται η ταξινόμηση των ειδών. Όσο περνούσε χρόνος εκατομμυρίων και χιλιάδων ετών, η φυσική εξέλιξη και η τυχαία επιλογή οδήγησε σε μεγαλύτερη εξειδίκευση και τα είδη διαχωρίστηκαν σε λεπτότερα κλαδιά που χαρακτηρίζονταν από κοινότερα φυσικά χαρακτηριστικά συμπεριλαμβανομένου του εγκεφάλου και πάει λέγοντας . Σε ένα από τα πάνω λεπτότερα κλαδιά αυτού του δέντρου της ζωής, βρίσκεται ο άνθρωπος .
Η εξειδίκευση που διαχωρίζει ένα είδος από το προγενέστερο, δεν σημαίνει ότι τα χαρακτηριστικά στο νέο είδος είναι εξολοκλήρου νέα. Αρκεί για το διαχωρισμό ένα νέο χαρακτηριστικό να υπερισχύει, ακόμα και αν είναι αφανές, δηλαδή δε σχετίζεται με την εμφάνιση. Αυτός όμως είναι ένας περιοριστικός παράγοντας κατά την παρατήρηση μας, που είναι πιθανό να μας εμποδίζει να δούμε καθαρά τη διαφοροποίηση του sapiens σήμερα. Με τον ίδιο τρόπο που οι μελετητές του γονιδιώματος των ζώων μπερδεύονταν να καθορίσουν χρονικά την ουσιαστική διαφοροποίηση του γκρι λύκου με το νέο είδος που προέκυψε, το σκύλο, λόγω της εμφανισιακής τους ομοιότητας.
Αυτό που διαφοροποίησε τον άνθρωπο σε σχέση με το πιο συγγενικό του εν ζωή είδος, το χιμπατζή, με τον οποίο διαχωρίστηκε πριν περίπου 6 εκατομμύρια χρόνια, με τον οποίο μοιράζεται 98,8% κοινό DNA και ο οποίος πιθανά τον ξεπερνά στη βραχυχρόνια μνήμη (BBC Earth Memory test https://www.youtube.com/watch?v=zsXP8qeFF6A) θεωρούμε ότι είναι η φαντασία, όπως αναφέρει ο ιστορικός Υ.Harari στο βιβλίο του Homo Sapiens. Εξειδικεύοντας περισσότερο, θεωρούμε ότι η διαφοροποίηση πιθανόν να αφορά σε κάποια επιλεκτικά κύτταρα στο νεοφλοιό του εγκεφάλου μας, ας τα ονομάσουμε κύτταρα της φαντασίας, κύτταρα που είναι δημιουργικά.Στη συνέχεια πρέπει αυτά να πολλαπλασιάστηκαν και να εξειδικεύτηκαν ακόμα περισσότερο, όπως συμβαίνει σε πολλά άλλα κύτταρα και σε όλους τους πολύπλοκους μηχανισμούς. Ίσως ένα καπρίτσιο, μια τυχαιότητα ή μια ασυμμετρία από τις πολλές που υπάρχουν φύση. Αυτά τα κύτταρα μάλλον θα είχαν την ικανότητα εσωτερικής αναπαράστασης του εξωτερικού κόσμου.
Η σκέψη και η γλώσσα θα πρέπει να είναι τα αρχικά παράγωγα της φαντασίας/αναπαράστασης φυσικού κόσμου, η δε εκφορά του λόγου και η εξέλιξη της σκέψης με σκοπό την παραγωγή εργαλείων θα πρέπει να ήταν συνδυασμός της φαντασίας με δομικά χαρακτηριστικά όπως η όρθια στάση και η διαμόρφωση των γλωσσικών οργάνων.Σύμφωνα με τον Humboldt που θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους γλωσσολόγους, «η εσωτερική μορφή της γλώσσας βρίσκεται στη διάνοια των ανθρώπων και περιλαμβάνει… τους γενετικούς και συνδυαστικούς εκείνους μηχανισμούς που συνδέουν με τρόπο κατανοητό τις εσωτερικές αναπαραστάσεις με αυτές του εξωτερικού κόσμου (Beaugrande 1991). Η ικανότητα να μαθαίνει κανείς τη γλώσσα είναι δημιουργική, υπάρχει έμφυτη στον εγκέφαλο του ομιλητή».
Κατά τον Saussure που θεωρείται ο πατέρας της σύγχρονης γλωσσολογίας«Ο λόγος είναι αποτυπωμένος στον εγκέφαλο του κάθε ανθρώπου…η ομιλία είναι το μέρος του λόγου που εξωτερικεύεται κατά τη διαδικασία της γλωσσικής ανταλλαγής μεταξύ των ατόμων».
Κάθε εξελικτικό βήμα είναι μια διαφοροποίηση μικρότερη ή μεγαλύτερη. Η διαφοροποίηση δεν παράγει άμεσα ένα νέο είδος. Διαφοροποιήσεις υπάρχουν και μεταξύ των διαφορετικών ανθρώπινων φυλών σε ποσοστό 5,4%. Το κάθε άτομο διαφοροποιείται ανιονικά στο πλαίσιο της ίδιας φυλής, μεταξύ των φυλών και μεταξύ των ειδών. « Σε κάθε γενιά γίνεται μια μετάλλαξη με αργό ρυθμό, τουλάχιστον στη βασική δομή των γονιδίων»,όπως αναφέρουν οι Elaine A. OstranderandRobert K. Wayne. Εντυπωσιακό στοιχείο είναι η αναφορά τους ότι «η γενετική διαφοροποίηση σε κάποια είδη μειώνεται με την παρουσία καταστροφικών φαινομένων» και στην περίπτωση του ανθρώπου σε καταστροφικές καταστάσεις όπως ο πόλεμος και οι οικονομικές κρίσεις (πηγή).
Η ποσοτική συσσώρευση των μεταλλάξεων κάποια χρονική στιγμή εμφανίζεται ως ποιοτική και τότε μάλλον μιλάμε για νέο είδος, για να χρησιμοποιήσουμε τη διαλεκτική μέθοδο σκέψης του Hegel. Ο Homo Sapiens ως διαφοροποιημένο είδος κυριάρχησε των άλλων ειδών ανθρώπων που έζησαν και παράλληλα με αυτόν, όπως ο άνθρωπος του Νεάντερνταλ, ο άνθρωπος της Ντενίσοβαπου εξαφανίστηκαν ενώ μας κληροδότησαν ένα μικρό ποσοστό (1-5%) στοDNAμας.
Όσον αφορά τα φυσιολογικά χαρακτηριστικά μας, όλες οι αυτόματες πληροφορίες πάνω στα γονίδια μας που μεταβιβάζονται από γενιά σε γενιά για εκατομμύρια χρόνια, ρυθμίζουν τη λειτουργία των οργάνων μας, της καρδιάς, των πνευμόνων, των ιδρωτοποιών αδένων, των μυών, το συναίσθημα κ.α με τέτοιο τρόπο, χωρίς εμείς να το σκεφτόμαστε καθόλου, χωρίς να κουνάμε το δαχτυλάκι μας. Αυτό γίνεται μέσα από έναν αρχέγονο μηχανισμό. Όλα εκτελούνται αυτόματα, γιατί είναι γραμμένα στον κώδικά μας, που εν πολλοίς είναι κοινός σε όλα τα θηλαστικά. Με άλλα λόγια είμαστε έμβια-οργανικά όντα με προκαθορισμένα γονίδια και εδραιωμένους αυτοματισμούς για συγκεκριμένες ανάγκες. Στα γονίδια μας είναι κωδικοποιημένες οι αυτόματες λειτουργίες κατά το μεγαλύτερο μέρος τους, ακόμα και οι πολύπλοκες, το ίδιο όπως συμβαίνει και στα υπόλοιπα θηλαστικά ζώα με μεγάλο εγκέφαλο (όπως και στα λειτουργικά προγράμματα του υπολογιστή).
Οι βασικές ανάγκες του αρχέγονου θηλαστικού που εξακολουθούμε να είμαστε, παρά την διαφοροποίηση μας, είναι βασικά μόλις τρεις: το φαγητό, το νερό και η αναπαραγωγή (ως ανάγκη ορίζεται το κίνητρο της επιβίωσης και της μεταφοράς γονιδίων). Αυτές οι φυσιολογικές ανάγκες βρίσκονται στη βάση της πυραμίδας του Maslow. Στην κορυφή της πυραμίδας βρίσκονται η αυτοεκτίμηση και η ολοκλήρωση, που από κάποιους μελετητές ονομάζονται εγωιστικές ανάγκες και πιθανά συνδέονται με την εξέλιξη του εποικοδομήματος, δηλαδή της φαντασίας. Γιατί, στα αγελαία ζώα, στα οποία ανήκουμε, δεν υπάρχει η αυτοεκτίμηση, υπάρχει μόνο η επιβίωση. Οι αγέλες των ζώων ακολουθούν τον εκ φύσεως ισχυρό και σταθερό αρχηγό που τους εξασφαλίζει την επιβίωση.
Μια από τις ιδιότητες των αναγκών μας πρέπει να είναι η αρχή του ελαχίστου (πιθανά κατά παράλληλο τρόπο, όπως στην περίπτωση της επιστημονικής αξιοποίησης της ελάχιστης γνώσης). Δηλαδή, ο άνθρωπος επιβιώνει ακόμα κι αν έχει καλύψει στον ελάχιστο βαθμό τις βασικές του ανάγκες, όπως άλλωστε συμβαίνει και στα ζώα (έτσι εξηγείται πως επιβιώνουμε και με το fast food). Ωστόσο, σε αντίθεση με τα άλλα ζώα, ο άνθρωπος γεννά νέες ανάγκες.
Ο πολιτισμός μας, δημιούργημα της φαντασίας, με τη γέννηση νέων αναγκών εξωράισε και εξοστράκισε τις πρωταρχικές μας ανάγκες και τις παραποίησε με αυταπάτες -εικονική πραγματικότητα- ιδέες. Άλλες από τις ιδέες που γέννησε η φαντασία βρίσκονται πιο κοντά στην επιβίωση, όπως η ελευθερία κίνησης, πιο απλά η ελευθερία ή η αφοβία – αλλιώς τόλμη, ηρωισμός και η ασφάλεια και άλλες είναι πιο απομακρυσμένες αφηρημένες έννοιες όπως η τέχνη, η παιδεία, η φιλανθρωπία, ο αλτρουισμός. Πολλές από τις αρχικές ιδέες που ήταν συνδεδεμένες με τον πραγματικό κόσμο παρεκτράπηκαν μέσω της φαντασίας σε παρωδία τους, σε αυταπάτες, όπως βιώνουμε σήμερα την ελευθερία και την ασφάλεια. Επειδή η φύση λειτουργεί στον πραγματικό κόσμο, θεωρούμε ότι πληρώνουμε σήμερα το τίμημα της αυταπάτης με τη σωρεία των νόσων που εμφανίζονται. Μέσα από τη δημιουργία νέων αναγκών «εκτροχιάστηκαν οι αρχέγονες ανάγκες και η ηδονή έγινε νόσος».(«Η μηχανή του νου», ColinBlakemore, καθηγητή Νευροφυσιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης)
Για παράδειγμα, το φαγητό μετατράπηκε σε τελετουργία, η μαγειρική αναβαθμίστηκε σε επιστήμη ως τη μοριακή γαστρονομία! και διδάσκεται σε σχολές,όπως πρόσφατα και η περιποίηση- διακόσμηση των νυχιών! Ο σύγχρονος πολιτισμός μας στηρίζεται στην εξειδίκευση.
Αλλά, (παρένθεση) μέσα στην απόλυτη εξειδίκευση χάνεται η ομορφιά της ολότητας.
Ο διαλεκτικός φιλόσοφος Φρίντριχ Χέγκελ στην Ιστορία της Φιλοσοφίας του, περιγράφει τους σοφούς καθηγητές ως εξής:
«Είναι σαν ζώα που έχουν ακούσει με ευκρίνεια όλους τους ήχους μίας μουσικής, αλλά που δεν είναι σε θέση να αντιληφθούν την ενότητα και την αρμονία του μουσικού έργου».
Οι επιπτώσεις από την διαδικασία γιγάντωσης και πολυπλοκότητας- εξειδίκευσης αντανακλούν στην οικονομία που παίρνει αμέσως τα μηνύματα. Όταν υπερλειτουργεί η φαντασία στα άτομα, υπερλειτουργεί και στην οικονομία, με την υπερπαραγωγή φανταστικού χρήματος από τις Κεντρικές τράπεζες, με τα στοιχήματα καθώς και με την παραγωγή όλο και πιο άυλου- χρήματος.
Από το χειροπιαστό ανταλλάξιμο σιτάρι με πραγματική ανταλλάξιμη αξία (τροφή- επιβίωση), περάσαμε στο μεταλλικό κέρμα – πραγματικό μεν αλλά με εικαζόμενη φανταστική αξία λόγω της σπανιότητας. Από εκεί και μετά, όταν όλα άρχισαν να μεγαλώνουν με ταχείς ρυθμούς, όταν ο πληθυσμός και οι οικονομίες άρχισαν να γιγαντώνονται, το αντικαταστήσαμε με ένα απλό κομμάτι χαρτί-χαρτονόμισμα, μετοχή, ομόλογο. Τέλος, το οικονομικό σύστημα στη φάση ακόμα μεγαλύτερης γιγάντωσης και πολυπλοκότητας, οδηγήθηκε στο τελείως εικονικό και ψηφιακό: πέρασε στις κάρτες, στο bitcoin και στα άλλα εικονικά κρυπτονομίσματα, στα εξωχρηματιστηριακά συμβόλαια παραγώγων που αποκαλούνται «όπλα μαζικής καταστροφής» από τους παραδοσιακούς επενδυτές.
Το πραγματικό χρήμα που αρχικά αποτιμούσε τη δυνατότητα επιβίωσης μετεξελίχθηκε σήμερα σε σύνθετο τζόγο και κερδοσκοπία. Στα κάθε είδους παράγωγα που στηρίζονται στις προβλέψεις απόδοσης. Συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωσης, δικαιώματα προαίρεσης, δικαίωμα πώλησης, σύμβαση ανταλλαγής-swap που απ’ ότι έχουμε καταλάβει πουλάνε τον κίνδυνο. Ή και ομόλογα φυσικών καταστροφών (catbond) που πουλάνε τον αποκαλούμενο «κίνδυνο ουράς», τζόγος δηλαδή για τον καιρό! Το ισοδύναμο τους σε πολυπλοκότητα,κατά τον οικονομολόγο Ferguson, είναι το χρηματοοικονομικό αντίστοιχο της επιστήμης των πυραύλων.
Η αχίλλειος πτέρνα μας, η φαντασία
Σύμφωνα με τον AntonioDamasio, διακεκριμένο νευροεπιστήμονα και καθηγητή Ψυχολογίας, Φιλοσοφίας και Νευρολογίας, το συναίσθημα συνδέεται με το σώμα (σωματικοποίηση του νου). Εικάζουμε ότι το συναίσθημα σχετίζεται με το σώμα επειδή το συναίσθημα εδράζεται στο Διάμεσο εγκέφαλο (Stefan Leidig, Ingrid Glomp «Γιατί φοβόμαστε»), δηλαδή πιθανά επειδή βρίσκεται κοντά στο εγκεφαλικό στέλεχος που είναι η απόληξη της σπονδυλικής στήλης (σώμα) και γι’ αυτό είναι σταθερό. Έτσι, το συναίσθημα του φόβου κάνει το ζώο να τρέξει μακρυά από τον κίνδυνο ή να παλέψει όταν απειλείται το σώμα.
Σε αυτό το σημείο θα προβούμε σε μια αντινομία. Θα χρησιμοποιήσουμε τη φαντασία μας για να φανταστούμε τις διαδικασίες εξέλιξης της φαντασίας. Ως φαντασία ορίζεται η δημιουργική συνειδητή σκέψη. Μήπως όμως στην πορεία της εξέλιξης 100.000 χρόνων από τότε που ξεκινά η ταξινόμηση μας ως Sapiens,η φαντασία για διάφορους λόγους εξελίχθηκε και παρέκκλινε από συνειδητή σε ασυνείδητη σκέψη και τότε έγινε φαντασίωση;Μήπως η φαντασίωση που αποκόπηκε από την πραγματικότητα, μας αποκόπτει και από την επιβίωση; έτσι εξηγείται πως ο κοινωνικός άνθρωπος, το αγελαίο ζώο που μέσα στην ομάδα βλέπει την επιβίωση, έγινε ατομιστής δηλαδή αντιτίθεται στους όρους της επιβίωσης του. Αυτού του είδους η φαντασία συνιστά κίνδυνο για την επιβίωση του Sapiensκαι πιθανόν είναι το χαρακτηριστικό ενός άλλου είδους. Η δημιουργική σκέψη καθοδηγεί την εξειδίκευση. Από τα πρώτα κύτταρα της φαντασίας που υπήρχαν στον πρώτο άνθρωπο του είδους μας (υπόθεση εργασίας), τα κύτταρα της φαντασίας πρέπει στη συνέχεια στη διάρκεια της εξέλιξης να πολλαπλασιάστηκαν και να εξειδικεύτηκαν περαιτέρω, ας τα ονομάσουμε κύτταρα φαντασίωσης (νέα υπόθεση εργασίας). Αυτά πρέπει να απομακρύνθηκαν πολύ από την απεικόνιση του πραγματικού κόσμου και τη λογική σκέψη, δηλαδή τη μεγαλύτερη συνάφεια που έχει η λογική σκέψη με την πραγματικότητα.
Αυτά τα κύτταρα πιθανόν να αντανακλούν απεικόνιση της απεικόνισης και σαν το χαλασμένο τηλέφωνο να παραποιούν πολύ την πραγματικότητα, δημιουργώντας την εικονική πραγματικότητα (έτσι εξηγείται ο αυτοθαυμασμός των shelfie, το ότι υπάρχουν άνθρωποι που ομφαλοσκοπούν 20’ σε ένα τουριστικό τοπίο για να τραβήξουν την πιο κολακευτική προσωπογραφία τους που θα αναρτήσουν στο facebook χωρίς να έχουν επαφή με τον τόπο, το γεγονός ότι τους απασχολούν τα προβλήματα των παιχτών του Survivor ενώ μένουν απαθείς στο πρόβλημα του γείτονα τους που χάνει τη δουλειά του, το σπίτι του ή την επιχείρηση του από κατάσχεση).
Οι επαγγελματίες της πειθούς στηρίζονται ακριβώς στις αδυναμίες του εγκεφάλου μας για να μας πείσουν μέσω της φαντασίας είτε να αγοράσουμε ένα συγκεκριμένο αντικείμενο/υπηρεσία που δεν χρειαζόμαστε, είτε να ψηφίσουμε ένα συγκεκριμένο κόμμα που τις παραμονές των επόμενων εκλογών διαλαλούμε ότι θα κόψουμε το χέρι μας αν το ξαναψηφίσουμε! Με άλλα λόγια σε αυτή την ασυνείδητη φυσική στάση μας στηρίζονται για να μας χειραγωγήσουν. Αυτή είναι η δουλειά τους κι εμείς δεν μπορούμε εύκολα να το αναγνωρίσουμε, έτσι γινόμαστε εύκολα χειραγωγήσιμα θύματα.
Στην εικονική πραγματικότητα χωρά πολύ εύκολα η χειραγώγηση και χάνεται η κοινή λογική. Για παράδειγμα, ένας τουρίστας που περιμένει από το tripadvisor να του υποδείξει σε ποιο εστιατόριο θα πάει για φαγητό, θα πληρώσει πιθανά διπλάσια τιμή για το 1/3 μιας μερίδας , ενώ θα έτρωγε ένα γεμάτο πιάτο στα μισά χρήματα (σχέση ποσότητας/ποιότητας και τιμής), αν ρωτούσε έναν ντόπιο. Άλλο παράδειγμα: τη Δευτέρα του Πάσχα στο ρεύμα προς Αθήνα στην Παλιά Εθνική οδό Αθηνών- Κορίνθου, η μέση ταχύτητα των οχημάτων ήταν τα 60-70χλμ/ώρα-δηλαδή όσο μπορούσαν να τρέξουν (συχνά χωρίς να βλέπεις προπορευόμενο όχημα), όταν στην νέα εθνική υπήρχε μποτιλιάρισμα χιλιομέτρων. Τότε ο «χάρτης του Σκάι» μετέδιδε ότι στην Παλιά Εθνική έχει μέτρια κυκλοφορία! Εάν κάποιος δεν βρισκόταν εκεί δεν θα μπορούσε να κρίνει την ποιότητα της είδησης και φυσικά θα απέφευγε την παλιά εθνική οδό. Και δε σταματάει εδώ η χειραγώγηση. Κάποιος «φουκαράς» που αποπειράθηκε να επικοινωνήσει για να αποκαταστήσει την αλήθεια, δέχθηκε τέτοια επίθεση από τον αλάνθαστο χάρτη του Σκάι που αναγκάστηκε να «τα μαζέψει», μόνο συγνώμη δε ζήτησε ο άνθρωπος μπροστά στην παντοδυναμία του παρουσιαστή.
Η κατάλληλη χρήση μόνο 6 τεχνικών – ανταπόδοση, δέσμευση και συνέπεια, κοινωνικό πρότυπο, συμπάθεια, αυθεντία και σπανιότητα- αρκεί, ώστε να στραφούν εναντίον μας όπλα επιρροής που να μας καθιστούν πειθήνια όργανα και ασυνείδητα θύματα κατά τον ερευνητή Robert B. Cialdini, PhD, όπως αναφέρει στο βιβλίο του «Η τέχνη της πειθούς».
Το οικονομικό σύστημα έχει αναγάγει τη διαχείριση της φαντασίας μας σε επιστήμη με το Marketing, αλλά αυτό τον ρεαλιστικό κατά την άποψη μας ορισμό του Marketing, δηλαδή ως «οργάνωση ενός συστήματος διαχείρισης της φαντασίας» δεν τον βρήκαμε σε κανένα εγχειρίδιο.
Μετά από αυτά μπορούμε να εξακολουθούμε να πιστεύουμε ότι είμαστε το τέλειο είδος;
Μήπως η ατέλεια μας οφείλεται στη φαντασία μας; Το ίδιο όπως και η επιτυχία μας σαν είδος; Μήπως, από το υπερβολικό πλήθος ή/και τις περίπλοκες συνδέσεις τα πιο απομακρυσμένα και ενεργειακά ασταθή κύτταρα εξειδικεύονται σε λειτουργία φαντασιοπληξίας και αποκόπτεται η επικοινωνία τους και με τη λογική σκέψη;Έτσι εξηγείται το γεγονός ότι είμαστε το μόνο (θεωρητικά αγελαίο) είδος που εμπιστευόμαστε ανίσχυρους ισχυρούς, ανισόρροπους και ασταθείς ηγέτες. Για το λόγο και μόνο ότι κολακεύουν τη φαντασία μας.Γεγονός, που ατυχώς θέτει σε κρίση τη δυνατότητα επιβίωσης μας.
Η διαδικασία της εξέλιξης πιστεύουμε ότι δέχθηκε πίεση από δύο κύριους παράγοντες: την κολακεία του νου και το φόβο, «το καρότο και το μαστίγιο». Ο μεν φόβος ήταν και είναι ευεργετικός για την επιβίωση, όταν το άτομο μπορεί να αντιδράσει με πάλη ή φυγή (τους μοναδικούς μηχανισμούς που διαθέτει), δηλαδή όταν είναι ελεύθερο ενώ ο φόβος λειτουργεί καταστροφικά για την υγεία και τη ζωή όταν είχε περιοριστεί αυτή η δυνατότητα αντίδρασης. Ο εθελούσιος περιορισμός του φυσικού χαρακτηριστικού της ελευθερίας (περιορισμένη κίνηση και στατική ζωή μέσω της μόνιμης εγκατάστασης έναντι νομαδικής ζωής)και της αφοβίας (σε επίπεδο ιδεών της τόλμης και του ηρωισμού) συντελέστηκε σταδιακά στην ανθρώπινη ιστορία από τη γεωργική επανάσταση, από τη βιομηχανική επανάσταση και στις μέρες μας από τις σύγχρονες επαναστάσεις της βιοτεχνολογίας και των Τεχνολογιών πληροφορικής & επικοινωνίας. Η εθελούσια αποστέρηση της ελευθερίας που είναι φυσικό χαρακτηριστικό του είδους μας συνιστά άλλο ένα στοιχείο που διαφοροποιεί το σύγχρονο άνθρωπο. Ο σύγχρονος άνθρωπος εξέτρεψε έτσι τις έννοιες ελευθερία και ασφάλεια σε λέξεις χωρίς πραγματικό νόημα. Η ελευθερία να επιλέξεις αρχηγό κράτους στις εκλογές έγινε εικονική, ισοδύναμη με τον καταναλωτισμό.
Έτσι εξηγείται το γεγονός ότι οι πρωθυπουργοί είναι εικονικοί με την έννοια ότι δεν εξασφαλίζουν στην πραγματικότητα τους όρους επιβίωσης της ομάδας τους και γίνονται αναλώσιμοι, όπως τα καταναλωτικά προϊόντα. Η ασφάλεια, από την αρχική της έννοια, δηλαδή την εξασφάλιση των συνθηκών που ενισχύουν τον αγώνα για επιβίωση παρεκτράπηκε σε απόλυτο ιδανικό και οδηγεί τους ανθρώπους σε συνθήκες οικόσιτων ζώων. Κίνητρο όλων αυτών των επαναστάσεων απετέλεσε η βελτίωση, δηλαδή η ευκολία της ζωής και μέσο για την κατάκτηση της η ανθρώπινη φαντασία. Οι νέες επιστήμες ΤΠΕ μας υπόσχονται ότι θα βελτιώσουν σημαντικά την υγεία μας και την ποιότητα της ζωής μας. Αλλά, μήπως είναι κι αυτή άλλη μια κολακεία της φαντασίας μας με μη αναστρέψιμες επιπτώσεις;
Τέλος, η αισθητή διαφοροποίηση της φαντασίας πιθανόν να επιταχύνθηκε τα τελευταία περίπου 80 χρόνια από το γεγονός ότι οι άνθρωποι στο μεγαλύτερο τμήμα του πλανήτη δε γνώρισαν τον πόλεμο, επομένως ήταν απούσες οι συνθήκες πίεσης των μεταλλάξεων. Ακόμα, από άλλους παράγοντες όπως η προσφορά ενέργειας στο ηλεκτρικό κύκλωμα του εγκεφάλου από εξωτερικές πηγές – Ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία από τα ραντάρ, τις κεραίες, τις οικιακές συσκευές και τέλος η διαφήμιση.
Η γιγάντωση και η πολυπλοκότητα μέσω της εξειδίκευσης απειλούν το κάθε σύστημα με κατάρρευση. Θα μπορούσαμε να σκεφτούμε αρχικά την κατάρρευση των δικαιωμάτων, όπου τα δικαιώματα έγιναν ευσεβείς πόθοι. Επίσης, οι οικονομολόγοι συχνά μιλούν για κίνδυνο παγκόσμιας κατάρρευσης του οικονομικού συστήματος.
«Όλα θα έπρεπε να γίνονται όσο το δυνατό πιο απλά, αλλά όχι απλούστερα», είχε πει ο Einstein. Ένα σύστημα για να είναι σταθερό πρέπει να είναι απλό, ίσως όχι απλούστερο. Αλλά ούτε και πολύ πολύπλοκο.Τα ορθογώνια κτίρια αντέχουν καλύτερα τους σεισμούς από τα κτίρια με τις σύνθετες κατόψεις. Μήπως το δικό μας σύστημα γίνεται υπερβολικό, γιγάντιο και περίπλοκο, κατ’ αντιστοιχία με τα διοικητικά και άλλα συστήματα που διαχειρίζονται τον συνεχώς αυξανόμενο πληθυσμό της γης;
Αξίζει να προσθέσουμε στον παραπάνω συλλογισμό την τύχη που είχε το ελάφι της Ιρλανδίας (πηγή). Το ελάφι «Irishelk» έπεσε θύμα της εξέλιξης των κεράτων του και εξαφανίστηκε. Τα κέρατα του εξελίχθηκαν και αυξήθηκαν υπέρμετρα έως τα 3,65 μ πλάτος και βάρος έως 40 κιλά, με αποτέλεσμα να πιάνονται στα κλαδιά των δέντρων. Χωρίς δυνατότητα διαφυγής, κατέληγε από τη στέρηση των βασικών του αναγκών (τροφή, νερό, αναπαραγωγή) και εξαφανίστηκε ως είδος, δείχνοντας μας ότι η υπερβολική εξέλιξη των κεράτων του που θαύμαζε και το έκαναν περήφανο και θαυμαστό ήταν τελικά η καταστροφή του.
Εν κατακλείδι, θεωρούμε ότι στην πλειονότητα ο σύγχρονος άνθρωπος απέχει πολύ από το είδος Sapiens στο οποίο νομίζουμε ότι ανήκουμε. Έχει χάσει τα χαρακτηριστικά της αγελαίας φύσης, της φυσικής δύναμης, της φυσικής ελευθερίας, της αφοβίας, της δράσης, της σκέψης και της κρίσης, που τον οδήγησαν στην επιβίωση και την κυριαρχία στον πραγματικό κόσμο. Αντί αυτού τον χαρακτηρίζει ο ατομισμός, η καθήλωση σε πνιγηρές και βαρετές εργασίες,η αδυναμία -γι’ αυτό και η αναζήτηση περισσότερης ασφάλειας, η εκχώρηση της ελευθερίας έναντι της ασφάλειας, ο φόβος, η άκριτη συμπεριφορά στερημένη κοινής λογικής που τον καθιστά χειραγωγήσιμο και απολύτως ελεγχόμενο, όπως τα οικόσιτα ζώα.
Σε μια εξελικτική πορεία δεκάδων χιλιετιών χάσαμε την επαφή και τη δράση-ζωή στον πραγματικό κόσμο και αποζητούμε να αναπνέουμε καθηλωμένοι σε ένα κόσμο εικονικό. Το τίμημα της φαντασίας μας είναι πολύ μεγάλο.
Οι ανθρωπολόγοι, οι κοινωνιολόγοι, οι βιολόγοι, οι νευρολόγοι και γενικά οι επιστήμονες όλων των συναφών επιστημών έχουμε την άποψη ότι πρέπει να επανεξετάσουν το θέμα της ταξινόμησης μας. Με τα παραπάνω χαρακτηριστικά, είμαστε άραγε ακόμα το ίδιο είδος; Μήπως οι Sapiens που αντιδρούν και παλεύουν όταν η πραγματικότητα αντιφάσκει με τη λογική της επιβίωσης και αναρωτιούνται γιατί δεν το πράττουν οι πολλοί, μπερδεύονται θεωρώντας τους το ίδιο είδος;
Μήπως έχουμε στον παρόντα χρόνο την ευκαιρία να υπερασπιστούμε τον Sapiens; «Συν Αθηνά και χείρα κίνει»
Αξίζει να προσθέσουμε στον παραπάνω συλλογισμό την τύχη που είχε το ελάφι της Ιρλανδίας (πηγή). Το ελάφι «Irishelk» έπεσε θύμα της εξέλιξης των κεράτων του και εξαφανίστηκε. Τα κέρατα του εξελίχθηκαν και αυξήθηκαν υπέρμετρα έως τα 3,65 μ πλάτος και βάρος έως 40 κιλά, με αποτέλεσμα να πιάνονται στα κλαδιά των δέντρων. Χωρίς δυνατότητα διαφυγής, κατέληγε από τη στέρηση των βασικών του αναγκών (τροφή, νερό, αναπαραγωγή) και εξαφανίστηκε ως είδος, δείχνοντας μας ότι η υπερβολική εξέλιξη των κεράτων του που θαύμαζε και το έκαναν περήφανο και θαυμαστό ήταν τελικά η καταστροφή του.
Αξίζει να προσθέσουμε στον παραπάνω συλλογισμό την τύχη που είχε το ελάφι της Ιρλανδίας (πηγή). Το ελάφι «Irishelk» έπεσε θύμα της εξέλιξης των κεράτων του και εξαφανίστηκε. Τα κέρατα του εξελίχθηκαν και αυξήθηκαν υπέρμετρα έως τα 3,65 μ πλάτος και βάρος έως 40 κιλά, με αποτέλεσμα να πιάνονται στα κλαδιά των δέντρων. Χωρίς δυνατότητα διαφυγής, κατέληγε από τη στέρηση των βασικών του αναγκών (τροφή, νερό, αναπαραγωγή) και εξαφανίστηκε ως είδος, δείχνοντας μας ότι η υπερβολική εξέλιξη των κεράτων του που θαύμαζε και το έκαναν περήφανο και θαυμαστό ήταν τελικά η καταστροφή του.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου