Η γέννηση του χρηματιστηρίου

Νέα Πολιτική

του Δημήτρη Κουτσονίκα

Σε κάθε χρηματιστηριακή κρίση -στην πτώση τιμών αφότου έσκασε η φούσκα του ίντερνετ (2001), αλλά και όταν ήρθε στο φως η υπερτίμηση των ενυπόθηκων δανείων υψηλού κινδύνου (2007)-, όλοι θυμούνται ξανά το ολλανδικό εμπόριο βολβών τουλίπας: πριν από τετρακόσια σχεδόν χρόνια, οι άνθρωποι ήταν τόσο ανόητοι ώστε να παίξουν τεράστια ποσά στην τουλίπα και, παρ΄όλα αυτά, τώρα παρασύρονταν ξανά, τυφλωμένοι από την απληστία.

Lodewijk Petram, Η γέννηση του χρηματιστηρίου, Εκδ. Αιώρα, Αθήνα 2013, σ. 142.

Αντλώντας στοιχεία από αρχεία και ντοκουμέντα της εποχής και ακολουθώντας τα ίχνη επενδυτών, κερδοσκόπων και απατεώνων, ο Lodewijk Petram (Λόντεβεϊκ Πέτραμ)  περιγράφει τη λειτουργία του πρώτου χρηματιστηρίου στον κόσμο. Όσοι έχουν κουραστεί από την τυποποιημένη – εμπορική μυθιστορηματική γραφή Dan Brown, εδώ θα βρουν ξεκάθαρη, απλή αφήγηση και ουσιαστική παρουσίαση πραγματικών γεγονότων. Το βιβλίο, κατά τη γνώμη μας, προϋποθέτει από τον αναγνώστη ενδιαφέρον για το χρηματιστήριο και τις κοινωνικές δομές στο παλαιό Άμστερνταμ.

17^ος αιώνας και η Ολλανδία διανύει τον Χρυσό Αιώνα της. Το Άμστερνταμ σφύζει από οικονομική και εμπορική δραστηριότητα και η θρυλική Εταιρεία των Ανατολικών Ινδιών (VOC) συγκεντρώνει το αρχικό της κεφάλαιο, για πρώτη φορά στην ιστορία με δημόσια εγγραφή. Μέχρι τότε, οι εταιρείες ιδρύονταν για να οργανώσουν ένα και μόνο μακρινό ταξίδι για εμπορικούς σκοπούς. Με τη VOC τα πράγματα έγιναν διαφορετικά. Ένα νέο είδος εμπορίου έχει γεννηθεί και πολύ γρήγορα νέα χρηματοοικονομικά προϊόντα «φυτρώνουν» στην αγορά.

Στην απλούστερη μορφή χρηματιστηριακής αγοράς, η δυναμική των συναλλαγών, οι ανάγκες και οι προσδοκίες των επενδυτών, δημιουργούν χρηματοοικονομικά προϊόντα στη μορφή που τα ξέρουμε και σήμερα! Η αγορά σε όλο της το μεγαλείο παράγει τρόπους, λύσεις, εναλλακτικές, ώστε το εμπόριο να βρει δρόμο να περάσει όπως η λάβα από το ηφαίστειο.

Περιττό να πούμε ότι το πάθος και η απληστία των παικτών βρίσκει απροετοίμαστες τις «ελεγκτικές» αρχές, οι οποίες προσπαθούν να καθορίσουν τα απαραίτητα όρια και κανόνες. Ο καθορισμός περιορισμένου ωραρίου λειτουργίας του χρηματιστηρίου το 1611 από το δημοτικό συμβούλιο, μας φανερώνει την αντίληψη και την προσαρμοστικότητα των υπευθύνων της εποχής.

Η πληροφορία, βασική προϋπόθεση λειτουργίας κάθε αγοράς πόσω μάλλον της χρηματιστηριακής, είναι αναμφίβολα η μεγάλη αδυναμία των επενδυτών τον 17^ο αιώνα στο Άμστερνταμ. Δεν γνωρίζουν, παρά με καθυστέρηση μηνών, την τύχη πλοίων και εμπορευμάτων. Υστερούν δε απέναντι στους διευθυντές της VOC και τον κύκλο τους, οι οποίοι έχουν εσωτερική πληροφόρηση αλλά και την εξουσία να λαμβάνουν καίριες αποφάσεις. Αλλά μήπως και στις μέρες μας έτσι δεν είναι;

Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα είναι και η παρουσίαση της ανθρωπογεωγραφίας αλλά και των κοινωνικών τάξεων της εποχής στην Ολλανδία. Καλβινιστές, Εβραίοι, προτεστάντες λαμβάνουν θέσεις στην αγορά και καθορίζονται επαγγελματικά και κοινωνικά, από τις αντιλήψεις, τις πεποιθήσεις και τα στερεότυπα που τότε κυριαρχούν.

Αναμφίβολα η εξέλιξη των αγορών μέχρι σήμερα ήταν τεράστια. Η ανάγκη για ένα σύνολο τραπεζικών, χρηματοοικονομικών και ασφαλιστικών προϊόντων είχε φανεί από τότε, και στις μέρες μας καλύπτεται και με το παραπάνω! Το βιβλίο του Lodewijk Petram μας δείχνει την απόσταση, μεγάλη αλλά και μικρή. Γνώσεις, μαθηματικά, τεχνικές και θεμελιώδης αναλύσεις αλλά τελικά αβεβαιότητα και σκέψεις παρόμοιες σε κάθε επενδυτή- παίχτη:

«Ομολογώ ότι όχι μόνο μετάνιωσα που πούλησα τα 12.000 φιορίνια, αλλά ότι τρωγόμουν να αγοράσω και πάλι. Από φόβο, όμως, δεν το έκανα, και έκανα καλά, γιατί από τότε, το ποσοστό -χωρίς να μπορώ να καταλάβω γιατί- έχει πέσει, σαν από πανικό, στα 463%. […] Κατά συνέπεια, είμαι τόσο αναστατωμένος που σχεδόν δεν είμαι σε θέση να σκεφτώ τι είναι σκόπιμο να κάνω τώρα. Εάν το ποσοστό ήταν υψηλότερο θα πουλούσα, αλλά με το τρέχον δεν θα το κάνω. Ο θεός να δώσει να κάνω  το σωστό» (σ. 265).

*  Οι χρηματιστηριακές μας εκτιμήσεις σε καμμία περίπτωση δεν αποτελούν «επενδυτική πρόταση»