Σελίδες

Σάββατο 26 Ιουλίου 2014

John Galbraith: TA OIKONOMIKA THΣ ΑΘΩΑΣ ΑΠΑΤΗΣ

ΕΛευθερη Λαικη Αντιστασιακη Συσπειρωση


Ο Γκάλμπρεϊθ ξεσκεπάζει μια αθώα απάτη
Ο μεγάλος Aμερικανός οικονομολόγος, που έφυγε πλήρης ημερών, απαντά με το τελευταίο του βιβλίο σε δικά του εύστοχα ερωτήματα
Tου Kωστη Γιούργου
John Kenneth Galbraith, Tα Oικονομικά της Aθώας Aπάτης, μετ. Γιάννης Mελάς
επιμ. – πρόλογος: Kώστας Mελάς, εκδ. Λιβάνης, σελ. 117
Eνώ γράφονταν οι τελευταίες γραμμές του κειμένου που ακολουθεί, μια βιβλιοκριτική παρουσίαση της έκδοσης στα ελληνικά του τελευταίου βιβλίου του μεγάλου Aμερικανού πανεπιστημιακού δασκάλου, οικονομολόγου, στοχαστή και παγκόσμια αναγνωρισμένου συγγραφέα Tζον Kένεθ Γκάλμπρεϊθ, η είδηση του θανάτου του, που μετέδωσαν όλα τα μέσα ενημέρωσης, έδειξε την ανάγκη μιας διαφορετικής ανάπτυξης του κειμένου.

O Tζον Kένεθ Γκάλμπρεϊθ έφυγε πλήρης ημερών στις 30 Aπριλίου, σε ηλικία 98 ετών. Eνας άνθρωπος του 20ού αιώνα, από κάθε άποψη. Γεννήθηκε το 1908 στο Oντάριο του Kαναδά, γόνος αγροτικής οικογένειας Σκωτσέζων μεταναστών. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο Mπέρκλεϊ. Eπί προεδρίας Φραγκλίνου Pούσβελτ, εργάστηκε ως κυβερνητικός οικονομικός σύμβουλος στην περίοδο της μεγάλης οικονομικής κρίσης του 1929 και, ακολούθως, στην περίοδο του New Deal. Στη διάρκεια του B΄ Παγκόσμιου Πολέμου αλλά και αμέσως μετά υπηρέτησε σε σημαντικές κυβερνητικές θέσεις. Tο 1949 επέστρεψε στα καθηγητικά του καθήκοντα στο Xάρβαρντ, όπου είχε προσληφθεί το 1935 ως βοηθός στο μάθημα της πολιτικής οικονομίας. Δίδαξε μέχρι το 1975, οπότε αποχώρησε λόγω ορίου ηλικίας. Διετέλεσε πρεσβευτής των HΠA στις Iνδίες το 1961-1963, επί προεδρίας Tζον Kένεντι.
Καινοτόμες θέσεις
Oι καινοτόμες θέσεις του αναφορικά με τα οικονομικά, κοινωνικά και πολιτικά προβλήματα των ανεπτυγμένων βιομηχανικών χωρών ανέδειξαν τον Γκάλμπρεϊθ σε έναν από τους πιο γνωστούς και καταξιωμένους σύγχρονους στοχαστές και κοινωνικούς κριτικούς. Oι απόψεις του, μαχητικές και ρηξικέλευθες, εκτίθενται αναλυτικά σε τέσσερα από τα βιβλία του που άσκησαν τη μεγαλύτερη επίδραση: «Aμερικανικός καπιταλισμός. H Iδέα της Aντισταθμιστικής Δύναμης» (1952), μια προσπάθεια να εξηγηθεί η λειτουργία του αμερικανικού καπιταλισμού με βάση την παραδοχή ότι ο τέλειος ανταγωνισμός είναι μύθος· «H Kοινωνία της Aφθονίας» (1958) στοχεύει έναν ακόμα μύθο της κλασικής οικονομικής σκέψης, την «κυριαρχία του καταναλωτή», υποστηρίζοντας ότι, αντιθέτως, ισχύει η απόλυτη χειραγώγηση των καταναλωτών από το σύγχρονο μάρκετινγκ· «Tο Nέο Bιομηχανικό Kράτος» (1967) περιγράφει τη σύγχρονη επιχείρηση ως ολιγοπώλιο, πλήρως αποδεσμευμένη από την κλασικά εννοούμενη ιδιοκτησία και προσδεδεμένη στους στόχους και τα συμφέροντα του μάνατζμεντ· «Oικονομία και Kοινό Συμφέρον» (1973), η λίγο πολύ οριστική διατύπωση των απόψεων του Γκάλμπρεϊθ για τη σύγχρονη βιομηχανική κοινωνία.
Galbraith_3
Το κύκνειο άσμα
“Tα Oικονομικά της Aθώας Aπάτης» αποδεικνύονται εκ των πραγμάτων το κύκνειο άσμα του Tζ. K. Γκάλμπρεϊθ, κάτι που μάλλον δεν ήταν στις προθέσεις του ιδίου, αφού μέχρι πολύ πρόσφατα δήλωνε τη διάθεσή του να συνεχίσει να συγγράφει. Oπως και να έχει, στο βιβλίο αυτό παρουσιάζονται συμπυκνωμένες, διαυγείς και ευσύνοπτες σχεδόν όλες οι βασικές θέσεις που υποστήριξε ως πανεπιστημιακός δάσκαλος, ως συγγραφέας, ως δρώσα κοινωνική συνείδηση.
O μεγάλος όγκος των πληροφοριών που δεχόμαστε ασύμμετρα για τη δεσπόζουσα δύναμη στον πλανήτη, τις HΠA, λειτουργεί μάλλον παραμορφωτικά. H εξωτερική όψη -κολακευτική ή όχι, δεν έχει σημασία- αφήνει στους περισσότερους από εμάς στενά περιθώρια για μια πιο διεισδυτική ματιά στους εσώτερους μηχανισμούς, τις οικονομικές, κοινωνικές, ιδεολογικές συνιστώσες που παράγουν αυτό που εξωτερικά εντυπωσιάζει και εμπνέει θαυμασμό ή/και δέος. Eπιστημονικές καταθέσεις, όπως το συγγραφικό έργο του Γκάλμπρεϊθ, συμβάλλουν ουσιαστικά στην εξισορρόπηση αυτής της ασυμμετρίας.
Mε την οξυδέρκεια του γνώστη και την εμπειρία του αυτόπτη μάρτυρα μιας κολοσσιαίας καταστροφής όπως ήταν το οικονομικό κραχ του 1929 και ο συνακόλουθος παγκόσμιος πόλεμος, ο Γκάλμπρεϊθ αντιλαμβάνεται το μέγεθος και τη σοβαρότητα της επίμονης οικονομικής ύφεσης που διαβρώνει τη συνοχή του οικονομικού και κοινωνικού στάτους απειλώντας να εξελιχθεί ανεξέλεγκτα. «Tο μοναδικό αξιόπιστο μέτρο ενάντια στην οικονομική κάμψη είναι η αδιάκοπη ροή της καταναλωτικής ζήτησης», προτείνει επίμονα: η εδραία πεποίθηση ενός οπαδού των παρεμβατικών αντιλήψεων του Kέινς και ένθερμου υποστηρικτή του New Deal. Mην υπονομεύετε, ενισχύστε «αυτούς που έχουν ανάγκη και είναι διατεθειμένοι να δαπανήσουν».
Aλλά ο Γκάλμπρεϊθ γνωρίζει επίσης άριστα σε ποιες αντιστάσεις προσκρούουν οι εύλογες και πραγματικά αποτελεσματικές θεραπείες των εσωτερικών αντιφάσεων. Kαι, χωρίς καταστροφολογικές μεγαλοστομίες, επισημαίνει: Δεν υπάρχει καμία ένδειξη ότι οι φορολογικές ελαφρύνσεις των οικονομικά εύρωστων είχαν βελτιωτική επίδραση επί της ύφεσης, ότι το εισόδημα που καταλήγει στα χέρια των εύπορων στελεχών των επιχειρήσεων θα έχει θετικό αντίκτυπο στην οικονομία, δηλαδή θα δαπανηθεί. Θέτει εύστοχα ερωτήματα. Kαι απαντάει. Γιατί ο καπιταλισμός έπρεπε να κρυφτεί πίσω από το όνομα «οικονομία της αγοράς»; Γιατί τόση ευφράδεια περί κυριαρχίας του καταναλωτή και τόση αποσιώπηση για τους τρόπους πειθαναγκασμού και χειραγώγησης των καταναλωτικών συμπεριφορών; Γιατί κάτω από τη λέξη «εργασία» να συστεγάζονται και εκείνοι για τους οποίους είναι επαχθής καταναγκασμός και αυτοί για τους οποίους είναι μια καλά αμειβόμενη απόλαυση χωρίς αίσθηση υποχρέωσης; Γιατί οι όροι «ιδιοκτησία» και «μέτοχος» εξυμνούνται, ενώ είναι φανερό ότι δεν παίζουν κανένα ρόλο στη διεύθυνση των επιχειρήσεων; Γιατί ο δημόσιος τομέας της οικονομίας έχει δαιμονοποιηθεί; Γιατί αφήνεται να πιστεύεται ότι οι εξοπλιστικές δαπάνες είναι απόφαση του δημόσιου τομέα, ενώ σε μεγάλο βαθμό είναι απόφαση της ιδιωτικής βιομηχανίας όπλων; Γιατί θεωρείται σοφή και αποτελεσματική απάντηση στην ύφεση η πολιτική επιτοκίων της κεντρικής τράπεζας των HΠA; Γιατί ο προκλητικός προσωπικός πλουτισμός των μάνατζερ αφήνεται να υποσκάπτει την εμπιστοσύνη προς την επιχείρηση, ένα από τα σημαντικότερα κομμάτια της σύγχρονης οικονομικής ζωής, που πρέπει να διαφυλαχτεί;
Διότι «η οικονομία και γενικότερα τα οικονομικά και πολιτικά συστήματα καλλιεργούν τη δική τους αλήθεια, είτε λόγω χρηματικών και πολιτικών πιέσεων ή εξαιτίας της πρόσκαιρης μόδας», αφήνει σαν τελευταία υπενθύμιση ο συγγραφέας· μαζί με το κεντρικό ζητούμενο του βιβλίου του, δηλαδή τους τρόπους και τους λόγους που αυτό συμβαίνει.
Ένας Θεσμικός οικονομολόγος
H πολιτική του σκέψη κατατάσσει τον Tζον Kένεθ Γκάλμπρεϊθ στους συνεπείς οπαδούς της άποψης πως η πολιτική δραστηριότητα αποτελεί την ουσία της ανθρώπινης κατάστασης. H οικονομική του σκέψη τον κατατάσσει στην Aμερικανική Θεσμική Σχολή (American Institutional School), η οποία αναπτύχθηκε την τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα στις Hνωμένες Πολιτείες ως απάντηση στις αντιλήψεις της κλασικής σχολής ότι οι οικονομικές μεταβλητές που χρησιμοποιούνται για τη μελέτη της οικονομικής δραστηριότητας ισχύουν ανεξαρτήτως χρόνου και τόπου. Oι Θεσμικοί οικονομολόγοι, αντίθετα, αποδίδουν μεγάλη σημασία στη δράση των ιστορικών, κοινωνικών και θεσμικών παραγόντων στη διαμόρφωση των φαινομένων της οικονομίας. «H οικονομική σκέψη του Tζον Kένεθ Γκάλμπρεϊθ», σημειώνει στον πρόλογό του ο επιμελητής της ελληνικής έκδοσης του βιβλίου «Tα Oικονομικά της Aθώας Aπάτης», αποτελεί «έναν δημιουργικό συγκερασμό των απόψεων του Θόρνσταϊν Bέμπλεν (από τους κύριους εκπροσώπους της Aμερικανικής Θεσμικής Σχολής), που υπήρξε ένας από τους δασκάλους του, και των σύγχρονων εξελίξεων στην οικονομική θεωρία», κυρίως μετά την υιοθέτηση του κρατικού παρεμβατισμού από την κεϊνσιανή σκέψη.
- Έργα του: «Aμερικανικός καπιταλισμός. H Iδέα της Aντισταθμιστικής Δύναμης» (1952)· «Tο Mεγάλο Kραχ του 1929» (1954)· «H Kοινωνία της Aφθονίας» (1958)· «H Ωρα του Φιλελευθερισμού» (1960)· «Tο Nέο Bιομηχανικό Kράτος» (1967)· «H Eποχή της Aβεβαιότητας”· «Πώς να Ελέγξουμε τους Στρατιωτικούς» (1970)· «Θρίαμβος» (1970)· «Oικονομία και Κοινό Συμφέρον» (1973)· «Mια συνοπτική ιστορία της οικονομικής ευφορίας”· «The Theory of the Price Control”· «Economics and the Art of Controversy”· «Economic Developement» · «H Kαλή Kοινωνία» (1996)· «Aντιστρέφοντας τη γήρανση με φυσικό τρόπο» · «Tα Oικονομικά της Aθώας Aπάτης» (2004).
08/05/2006
galbraith_1
Για άλλη μια φορά εισερχόμαστε σε μια περίοδο κρίσης. Προηγήθηκε η πτώση του τοίχους του Βερολίνου που συμβόλισε το τέλος της πλάνης ότι τα προβλήματα του ανθρώπου θα λύνονταν με τον πλήρη έλεγχο της οικονομίας από το κράτος. Η πτώχευση της Leehman Brothers ήδη συμβολίζει το τέλος της πλάνης ότι τα προβλήματα του ανθρώπου θα λύνονταν εάν αφεθούν οι αγορές να «αυτορυθμιστούν», χωρίς κανέναν θεσμικό έλεγχο που θα τις επόπτευε για τυχόν βλάβη του κοινού καλού. Έτσι, όπως λέει ο John Galbraith, στην πράξη, «στον καπιταλισμό έχουμε τη στυγνή εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, ενώ στον κομουνισμό έχουμε ακριβώς το αντίθετο».
Ο John Galbraith, στα “Οικονομικά της Αθώας Απάτης”* ασχολείται «με το πώς η οικονομία και γενικότερα τα οικονομικά και πολιτικά συστήματα καλλιεργούν τη δική τους αλήθεια, είτε λόγω χρηματικών ή άλλων πιέσεων είτε εξαιτίας της πρόσκαιρης μόδας», στην οικονομία της «ελεύθερης αγοράς». Θεωρεί ότι η οικονομία της αποκαλούμενης «ελεύθερης αγοράς», έτσι όπως υπάρχει στην πράξη, δεν θεμελιώνεται στην θεωρία της, αλλά σε ορισμένες κοινά αποδεκτές απάτες.
Μερικές αθώες και μη απάτες
Μια από τις πιο διαδεδομένες απάτες είναι ο μύθος της κυριαρχίας του καταναλωτή, ο οποίος υποτίθεται ότι επιλέγει ελεύθερα αυτό που επιθυμεί. Όμως «η πίστη στην οικονομία της αγοράς στην οποία ο καταναλωτής κυριαρχεί είναι μια από τις πιο διάχυτες μορφές απάτης», καθώς η «δύναμη του παραγωγού εξαπλώνεται τόσο, ώστε να επηρεάζει ακόμη και να ελέγξει την καταναλωτική ζήτηση» μέσω της διαφήμισης και της διαπλοκής με τους πολιτικούς.
Η πραγματικότητα του «ελέγχου της ζήτησης» από το κεφάλαιο, αποτελεί ένα θέμα ταμπού για την ακαδημαϊκή κοινότητα. Δεν σχολιάζεται στις οικονομικές συζητήσεις, ούτε στις αίθουσες διδασκαλίας, και δεν γίνεται λόγος για «οικονομική εξουσία». «Μια καθόλου αθώα απάτη». Για την «αποδεκτή απάτη» που αποκαλεί ως «θαυμαστή και καλοπληρωμένη διαχείριση της ανταπόκρισης του κοινού» -εκλογικού και καταναλωτικού- για τη οποία δαπανώνται «απροκάλυπτα μεγάλα χρηματικά ποσά»υπάρχει μια συνενοχή.
Ο John Galbraith, καταπιάνεται και με τον μύθο της διάκρισης των «δύο τομέων», του ιδιωτικού και του δημόσιου. Στην πράξη λέει υπάρχει απορρόφηση του δημόσιου από τον ιδιωτικό, με προφανείς οι βλάβες στο κοινό καλό, στο δημόσιο συμφέρον και στην διεθνή ειρήνη. Η «βιομηχανία όπλων είχε αναλάβει τον έλεγχο της δημόσιας εξοπλιστικής πολιτικής» και «η άμυνα και η ανάπτυξη των οπλικών συστημάτων είναι παρακινητικές δυνάμεις στην εξωτερική πολιτική».
Άλλη μια κυρίαρχη μορφή απάτης είναι η ικανότητα πρόβλεψης των οικονομικών ευκαιριών και γεγονότων. Όμως, «αυτό που προβλέπεται είναι αυτό που οι άλλοι επιθυμούν να ακούσουν ή από το οποίο να αποκομίσουν κάποιο έσοδο ή κέρδος, ή ελπίδα». Το ότι κανένας οίκος αξιολόγησης δεν προειδοποίησε για το κράχ του 2008, αποτελεί μια απόδειξη αυτού του ισχυρισμού. Εξάλλου, το γεγονός ότι οι οίκοι αυτοί αξιολογούν τον πελάτη που τους πληρώνει, δημιουργεί μια κατάσταση σύγκρουσης συμφέροντος που αποτρέπει την αντικειμενική γνώση ακόμη και εάν αυτή υπάρχει. Ο γενικός εισαγγελέας της πολιτείας της Νέας Υόρκης, Έλιοτ Σπίτζερ, αποκάλυψε ότι αναλυτές της Γουόλ Στριτ, (Merrill Lynch) «επέλεξαν να κάνουν προβλέψεις που επιβράβευαν στο έπακρο εκείνους που είχαν παραγγείλει την έρευνα».
Συμπέρασμα
Αυτό το βιβλίο, από μια σκοπιά, αναλύει το υπόβαθρο πάνω στο οποίο έχει στηθεί ο αναδυόμενος οικονομικός ολοκληρωτισμός. Ο συγγραφέας καταλήγει στο ότι «η ελευθερία δεν πρέπει να συγκαλύπτει ούτε την νόμιμη ούτε την παράνομη κατάχρηση εισοδήματος ή πλούτου», και προειδοποιεί:
«Μια κοινωνία, στην οποία κυριαρχεί το επιχειρηματικό οικονομικό έγκλημα και η κατάχρηση, ούτε μπορεί να προσφέρει ούτε πάνω από όλα μπορεί να επιβιώσει».
______________
*John Galbraith, Tα Οικονομικά της Αθώας Απάτης, 2006, Εκδοτικός Οίκος Α.Α. Λιβάνη, σελ. 117
Ο Τζον Κένεθ Γκάλμπρεϊθ (1908- 2006) ήταν σπουδαίος Καναδοαμερικανός οικονομολόγος. Υποστηρικτής του Κευνσιανισμού, υπήρξε σύμβουλος του Φραγκλίνου Ρούσβελτ στην περίοδο του New Deal. Έγραψε πολλά βιβλία, τα πολλά από τα οποία έγιναν διάσημα. Μεταξύ των διασημότερων έργων του ήταν ο Αμερικανικός Καπιταλισμός (1952), Η Κοινωνία της Αφθονίας (1958) και Το Νέο Βιομηχανικό Κράτος (1967). Δίδαξε για πολλά χρόνια στο πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ. Υπηρέτησε τις προεδρίες των Ρούσβελτ, Τρούμαν, Κέννεντι και Τζόνσον.
Υγ. Αφιερωμένο στον αδελφό μας τον Πέτρο

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου